اجتماعی

صلاح‌الدین سلجوقی و مسأله‌ی روشن‏فکران در افغانستان

صلاح‌الدین سلجوقی و مسأله‌ی روشن‏فکران در افغانستان
۳۱ دقیقه مطالعهاشتراک در واتساپ

نگارنده: داوود عرفان؛ دانش‌آموخته‌ی علوم سیاسی

چکیده

اندیشه در افغانستان، واژه‌ی مهجوری است و اندیش‏مندان این سرزمین اندک‌اند. صلاح‌الدین سلجوقی یکی از نادر اندیش‏مندان افغانستان است که موافقان و مخالفان سیاسی‌اش، فهم و اندیشه‌اش را ستوده‌اند. او در عرفان، ادبیات، فلسفه و سیاست قلم‌فرسایی کرده است و گه‏گاهی هم شعر سروده است.

سلجوقی قبل از طلوع دموکراسی اول افغانستان (دوران امان‌الله خان) چشم به جهان گشود و در دوران دموکراسی دوم (دهه‏ی دموکراسی دوران محمد ظاهرشاه) چشم از جهان فروبست. او از بستری سنتی برخاست و در کشاکش سنت و مدرنیته در افغانستان به بلوغ فکری رسید. سال‌های اوج اندیشه و موقعیت سیاسی- اجتماعی سلجوقی، مصادف با نضج‌گیری جریان‌های روشن‏فکری چپ و راست در افغانستان است.

بسیاری از صاحب‌نظران هم‌عصر و حتی بعد از سلجوقی او را روشن‌فکر می‌دانند؛ اما از تعلق‌خاطر او به جریان خاص روشن‏فکری در افغانستان سخن نمی‌زنند. پرسش اصلی این است که سنخ روشن‏فکری صلاح‌الدین سلجوقی چیست؟

روشن‏فکری در افغانستان همیشه دچار تشتت و پراکندگی مفهومی بوده است و صلاح‌الدین سلجوقی درزمانی رشد و نمو نمود که روشن‏فکران از طیف‌های مختلف راست و چپ، به غیریت‏سازی روشن‏فکرانه مشغول بودند و هر طیف دیگری را متهم به خیانت به آرمان‌های روشن‏فکری می‌نمودند. صلاح‌الدین سلجوقی نیز از چنین اتهامی در امان نمانده است.

او از طیفی نمایندگی می‌کند که بیشتر دغدغه‏ی فرهنگ داشت تا سیاست و تغییر اجتماعی، این سبک از اندیش‏مندان را «روشن‏فکر فرهنگی» نام نهاده‌اند.

واژگان کلیدی: سنت، مدرنیته، روشن‏فکر، عرفان و فلسفه.

صلاح‌الدین سلجوقی در یک نگاه

صلاح‌الدین سلجوقی در سال ۱۲۷۵ ه.ش در شهر هرات چشم به جهان گشود. تعلیمات ابتدایی را نزد پدر و مادرش آموخت و از محضر علمای سلجوقی هرات که در آن خطه به علم و دانش و عرفان شهره بودند، بهره برد. او خود دراین‌باره نوشته است:

«من در هرات از یک عایله‌ای که تا یاد می‌دهند علماء معقول و منقول بوده‌اند، به وجود آمده‌ام و تا مدتی به شیوه‏ی اجداد خود منسلک بودم که بعدازآن شوق فريد مطالعه و مزید غور در ادب و اخلاق و الهیات و تصوف مرا قدری بیشتر جانب فلسفه سوق داد»(نظری آریانا، ۱۳۸۶: ۹).

سلجوقی در ۱۹ سالگی به مقام افتاء رسید و در سال ۱۲۹۴ نخستین کار رسمی خویش را در محکمه‏ی هرات آغاز کرد و در همان سال به کابل عزیمت کرد و به‌عنوان استاد لیسه (دبیرستان) حبیبیه مشغول به کار شد.

او در سال ۱۲۹۷ رییس معارف هرات شد و در بنیان‌گذاری روزنامه‏ی اتفاق اسلام سهم به سزایی داشت. او در سال ۱۳۰۰ بار دیگر به کابل سفر کرد و در لیسه‏ی (دبیرستان) استقلال مشغول به تدریس شد و سه سال بعد، به‌عنوان اطلاعات منشی دارالتحریر شاه امان‌الله خان ایفای وظیفه کرد.

سلجوقی در سال ۱۳۰۷ به‌عنوان مدیر وزارت خارجه تعیین شد و در سال ۱۳۱۵ جنرال قونسل افغانستان در دهلی بود. در سال ۱۳۱۸ به کابل آمد و به‌عنوان اولین رئیس مستقل مطبوعات کشور مقرر شد. در سال ۱۳۲۷ مدتی مستشار سفارت افغانستان در کراچی بود و در سال ۱۳۲۸ به‌عنوان نماینده‏ی هرات به پارلمان راه یافت.

در سال ۱۳۳۲ مجدداً به‌عنوان رییس مستقل مطبوعات تعیین شد و از سال ۱۳۳۳ تا ۱۳۴۰ سفیر افغانستان در قاهره بود. صلاح‌الدین در سال ۱۳۴۹ درگذشت(سلجوقی، ۱۳۹۶: ۱۵ – ۱۹۹).

آثار علمی

صلاح‌الدین سلجوقی، کارنامه‏ی پژوهشی منظمی ندارد. او به‌سان بسیاری از علمای هم‌عصر خود، به روش تحقیق علمی متکی نبوده است و در مناسبت‌های مختلف دست‌به‌قلم برده و در موارد متعددی سخن گفته است.

بااین‌حال، آثار او را در بخش‌های عرفانی، فلسفی، آثار آموزشی، ادبی، تحقیقی و ترجمه‌ها و مقالات دسته‌بندی کرده‌اند.

صلاح‌الدین سلجوقی کتاب‌های درسی چون اخلاق، دینیات، قواعد ادبیه و معانی و بیان را برای مکاتب/ مدارس وزارت معارف افغانستان نگاشته است و بر علاوه آن کتاب‌هایی چون افکار شاعر، آیینه‏ی تجلی، اضواء على ميادين الفلسفه والعلم واللغه والفن والادب، شرح حال سیدجمال الدین افغانی، نقد بیدل، اثر الاسلام في‏العلوم و الفنون، کارنامه‏ی ادبی اوست.

سلجوقی در فلسفه هم آثاری پدید آورده است. جبیره، نگاهی به زیبایی، تقویم انسان، تجلی خدا در آفاق‌وانفس و افسانه‏ی فردا از جمله آثار او در این بخش است او آثاری را هم به فارسی ترجمه کرده است.

بخشی از تاریخ فتوحات اسلامی، جلد دوم، المراء في‏التاريخ والشرايع، اخلاق نیکوماخوسی یا اخلاق ارسطو، نوشته دی پی چیر، تهذیب الاخلاق و تطهير الاعراق نوشته‏ی علی احمد بن مسکویه، محمد در شیر خوارگی و خردسالی یا سرگذشت یتیم جاوید نوشته شوكت التونی از جمله منابعی است که توسط او ترجمه شده است(سلجوقی، ۱۳۹۶: ۲۲-۲۴).

جایگاه علمی صلاح‌الدین سلجوقی

صلاح‌الدین سلجوقی نه‌تنها در افغانستان که در کشورهای چون هند، مصر، پاکستان و اغلب کشورهای عربی «علامه» خطاب می‌شد. استاد خلیل‌الله خلیلی شاعر برجسته‏ی افغانستان، در کتاب آثار مزارات هرات، او را روح دانای هرات لقب داده است(خلیلی، ۱۳۱۰).

بشیر احمد انصاری پژوهشگر افغانستان او را آخرین فیلسوف مسلمان شرق می‌داند و می‌نویسد: علامه صلاح‌الدین سلجوقی واپسین دانشمندی از نسل فلاسفه‏ی مسلمان شرق است. علامه سلجوقی، یکی از شخصیت‌های شهیر کشور ما و به گفته‏ی برخی، بزرگ‌ترین دانشمند قرن بیستم میلادی افغانستان می‌باشد.

او یکی از نویسندگان تأثیرگذار بر روند فرهنگی افغانستان بود که آثار ماندگاری در عرصه‌های فلسفه، ادبیات، هنر، دین و سیاست از خویش به‌جا گذاشت. سلجوقی با همه جریان‌های فکری و فلسفی گذشته و دوران خودش خوب آشنا بود و تعامل مثبت او با همه این گرایش‌ها و آن‌هم از پایگاه فرهنگ خودش، قدرت علمی و نبوغ فکری این اندیشه‌ورز والامقام را به نمایش می‌گذارد.

صلاح‌الدین سلجوقی را می‌توان هم‌طراز اقبال لاهوری دانست. فیلسوف ادیبی که پاکستانی‌ها او را شخصیتی جهانی ساختند. در یک مقایسه‏ی کوتاه، سلجوقی را بزرگ‌تر از شریعتی و سروش و دیگر شخصیت‌های همسایه‏ی غربی ما می‌یابیم.

با آن‏که سلجوقی به فارسی می‌نوشت، ولی چه کنیم که در ایران ناشناخته مانده است. ایران را بگذاریم که حتی در کشور خودش نه‌تنها نسل جوان که حتی نسل گذشته یا او را نمی‌شناسند و یا هم کم می‌شناسند.

با آن‏که سلجوقی تنها یکی دو اثر مختصری به عربی نوشته است؛ ولی تأثیر او بر روشن‏فکران مصری و سایر عربی زبانان بیشتر از روشن‏فکران کشور خودش بوده است.

استاد نجیب الکیلانی داستان‌نویس شهیر مصر کتابی دارد بنام «آفاق الادب الاسلامی» و در آن می‌نویسد که اصطلاح «ادبیات اسلامی» را بار نخست از زبان صلاح‌الدین سلجوقی در تالار «الأزهر» شنیده است.

عباس المناصره نویسنده‏ی دیگر، در شماره‏ی (۵۲) مجله‏ی «الادب الاسلامی» او را دومین بنیان‌گذار ادبیات معاصر اسلامی در جهان اسلام می‌داند. عمر عبید حسنه که روزگاری مجله‌‏ی بلندآوازه‏ی «الامه» را نشر می‌نمود و خود یکی از اندیش‏مندان شهیر جهان عرب است، در مقدمه‏ی رساله‌ای بنام «مدخل الى الادب الاسلامی» سلجوقی افغانستان را سومین شخصیت ادبی تأثیرگذار جهان اسلام در قرن بیستم معرفی می‌کند(انصاری، ۱۳۹۳، سایت رسالت).

پیشینه‏ی پژوهش

درباره‏ی شخصیت علمی صلاح‌الدین سلجوقی کتاب‌ها و مقالات گوناگونی نوشته شده است. غلام حبیب نوابی، در سال ۱۳۳۲ کتابی را با عنوان «علامه سلجوقی» چاپ کرده است. حسین وفا سلجوقی در سال ۱۳۶۶ کتاب دیگری را با عنوان «علامه صلاح‌الدین سلجوقی» منتشر ساخته است.

انجمن ادبی هرات، در سال ۱۳۸۶ مجموعه‏مقالاتی را درباره‏ی مقام علمی سلجوقی با عنوان «سلجوقی؛ اندیش‏مند فردا» به نشر رسانده است. آخرین کتابی که درباره‏ی این اندیش‏مند منتشر شده است، کتاب «روح دانا» است که به کوشش نصرالدین سلجوقی و توسط مؤسسه‏ی پژوهشی بایسنغر در سال ۱۳۹۶ در هرات چاپ شده است.

شخصیت‌های مشهوری چون استاد خلیلی، محمدحسن شرق، محمد قاسم رشتيا، لایق خوستی، فضل الرحمن فاضل، بشیر احمد انصاری، عبدالغفور روان فرهادی، عبدالرحمان پژواک و عبدالهادی داوی با نوشته و شعر از او ستایش به عمل آورده‌اند.

سه پایان‌نامه‏ی تحصیلی هم در مورد شخصیت علمی سلجوقی، پژوهش شده است. پایان‌نامه‏ی «آراء فلسفی، کلامی، اخلاقی و عرفانی علامه صلاح‌الدین سلجوقی» توسط عبدالرزاق احمدی در دانشگاه فردوسی مشهد دفاع شده است.

پایان‌نامه‏ی دیگری با عنوان «بررسی افکار و آثار علامه صلاح‌الدین سلجوقی» توسط عطاءالحق رستم‌زاده در دانشگاه کابل نگاشته شده است. رساله‏ی «الأديب الافغاني المعاصر صلاح‌الدین سلجوقی» توسط می فوزی محمود نصار، در دانشگاه الازهر مصر ارایه شده است.

چندین همایش علمی در مورد شخصیت صلاح‌الدین سلجوقی در شهرهای کابل، هرات و مونترال کانادا برگزار گردیده است.

چارچوب مفهومی پژوهش

روشن‏فکر و روشن‏فکری، رسالت روشن‏فکر، قدرت روشن‏فکر، رابطه‏ی روشن‏فکر با حوزه‏ی عمومی از مفاهیم بلندآوازه‌ای‏اند که با تعابیر متعددی بیان شده‌اند.

برخی ریشه‏ی مفهوم روشن‏فکر را در روند دادگاهی یافته‌اند که در آن آفرد دریفوس ، افسر یهودی را محاکمه می‌کرد. دریفوس در پانزدهم اکتبر ۱۸۹۴، به جرم خیانت به ارتش فرانسه، دستگیر شد در دسامبر همان سال محکوم به تبعید شد.

پس‌ازآن که بعد از پنج سال معلوم شد که دریفوس بی‌گناه بوده است؛ ماجرای محکمه‏ی وی به مسأله‌یی سیاسی تبدیل شد. امیل زولا رمان‌نویس فرانسوی، نامه‏ی سرگشاده «من متهم می‌کنم» را خطاب به رییس‌جمهور وقت، در پیوند به این قضیه نگاشت.

پس از نگارش این نامه، بیانیه‌ای با امضای حدود سیصد نفر که در میان آنان نام‌های آناتول فرانس ” و مارسل پروست هم دیده می‌شد، به چاپ رسید. این بیانیه، نزد افکار عمومی با نام «بیانیه‏ی روشن‏فکران» شهرت یافت و پس‌ازآن بود که آناتول فرانس یکی از نخستین تعاریف روشن‏فکران را این‌گونه بیان داشت:

«روشن‏فکران آن گروهی از فرهیختگان جامعه‌اند که به آن‌که تکلیف سیاسی – ورای فعالیتی در محدوده‏ی حرفه‏ی ایشان – به آن‌ها واگذارشده باشد، در اموری نیز دخالت می‌کنند و نسبت به آن‌ها واکنش نشان می‌دهند که به منافع و مصالح عمومی جامعه بستگی دارد»(سعید، ۱۳۹۳: ۱۱-۱۲).

آنتونیو گرامشی ٬ از زاویه‌ای دیگر به چیستی مفهوم روشن‏فکر می‌پردازد:

«مسأله‏ی ایجاد قشری نو از روشن‏فکران عبارت است از رشد دادن فعالیت فکری که هر کس کم‌وبیش دارد، به نحوی حاد، با تغییر نسبت آن با کار و کوشش عضلانی- عصبی، برای رسیدن به یک تعادل جدید، آن‌چنان‌که فعالیت عضلانی- عصبی به‌عنوان عنصری از فعالیت عملی عمومی که دنیای مادی و اجتماعی را دائماً نو می‌کند، خود به پایه‌یک جهان‌بینی جدید و کامل مبدل شود (توکل، موسوی، ۱۳۹۶: ۴۶).

او روشن‏فکران را به دو گروه سنتی مانند مدرسان، کشیش‌ها، مدیران و کارگزاران که کارشان از نسلی به نسل دیگر تداوم می‌یابد، و گروه دوم روشن‏فکران ارگانیک {نظام‌پرداز} که در نزد گرامشی، در پیوند مستقیم با طبقات یا تشکیلاتی‏اند که روشن‏فکران را برای سازمان دادن خواسته‌ها، کسب قدرت و مهار دامنه‌دارتر به کار گرفته‏اند (رامیار، ۱۳۹۴: ۲۷).

جولین بندا معتقد است که «روشن‏فکر واقعی کسی است که در برابر قدرت حقیقت را بگوید.» الوین گولدنر «روشن‏فکران را جمعیتی گفتاری می‌داند که فرهنگ گفتمان انتقادی را در جامعه رواج می‌دهند.»

ماکس وبر ” اعتقاد دارد که روشن‏فکران را گروهی از افراد جامعه می‌داند که به علت ویژگی‌های خاص شان، دسترسی ویژه‌ای به دستاوردهای معینی دارند که در حقیقت ارزش‌های فرهنگی تلقی می‌شود و در طی آن رهبری جامعه‏ی فرهنگی را به دست می‌آورند.

شیلز روشن‏فکران را کسانی می‌داند که به ارزش‌های نهایی می‌پردازند و در جهان بی‌قیدتر زندگی می‌کنند(کاظمی، ۱۳۸۳: ۱۹-۲۰).

ژان پل سارتر مدعی است که روشن‏فکر کسی است که در آنچه به او مربوط نیست دخالت می‌کند و مدعی است که بنام برداشتی جامع از انسان و جامعه، به مجموعه حقایق اکتسابی و رفتارهایی که از آن‌ها الهام می‌گیرند، معترض است(رامیار، ۱۳۹۴: ۲۸).

و بالاخره، ادوارد سعید روشن‏فکر کسی است که علت وجودیش بازی کردن نقش نماینده همه آن مردم و مباحثی است که در فرآیند جریان عادی، یا فراموش شده و یا به زیر قالیچه رانده شده‏اند(سعید، ۱۳۹۳).

در ایران چهار شخصیت علمی (جلال آل احمد، حسین بشیریه، بابک احمدی و سعید حجاریان) روشن‌‏فکر را تعریف کرده‏اند.

از دیدگاه جلال آل احمد، روشن‏فکری مساوی با آزادی فکر است که صفت اصلی او را خلق، توزیع یا مصرف فرهنگ می‌داند. او روشن‏فکر را فردی آزاد از قید تعصب و تحجر مذهبی و آزاد از سلطه‏ی قدرت‌ها می‌داند(آل احمد، ۱۳۷۲: ۲۳).

حسین بشیریه در یک دسته‌بندی کلی، روشن‏فکران را به سه دسته تقسیم می‌کند:

«در دسته‌ی اول به‌طورکلی، روشن‏فکران کسانی هستند که در خلق و حفظ ارزش‌های غایی و تغییرناپذیر درزمینه‏ی حقیقت زیبایی و عدالت نقش دارند. در دسته‏ی دوم از تعاریف، روشن‏فکران مبلغان عقاید، بنیان‌گذاران ایدئولوژی‌ها و نقادان وضع موجود به شمار می‌آیند. در تعاریف دسته‏ی سوم از نظر جامعه‌شناختی، روشن‏فکران به‌عنوان قشری اجتماعی تلقی می‌شوند که در توسعه و پیشبرد فرهنگ جامعه نقش دارند.»

او همچنان می‌افزاید:

«به‌طورکلی روشن‏فکران بر طبق تعابیر گوناگون کسانی هستند که از چارچوب‌های سنتی در هر زمینه فراتر می‌روند، ارزش‌های جدید ایجاد می‌کنند و یا به ارزش‌های قدیم جامه‌یی نو می‌پوشانند، دستگاه‌های فکری جدید برای تبیین وجوه مختلف زندگی عرضه می‌کنند، یا به‌کارگیری اندیشه و قدرت انتقادی به حل مسایل و مشکلات عملی می‌پردازند، فلسفه‌های جدیدی برای زیستن می‌پردازند، از وضع موجود اجتماعی و سیاسی انتقاد می‌کنند و به‌طور خلاصه از چنبر چارچوب‌های رایج در اندیشه، فرهنگ، علم و هنر بیرون می‌روند(بشیریه، ۱۳۹۱: ۱۴۷-۲۴۸).

بابک احمدی با بیان نظریه‌های ذات باورانه و عینی‏گرا از روشن‏فکری به گفتمان روشن‏فکری می‌رسد. از دیدگاه او ذات‏باوری دیدگاهی فلسفی است که اعلام می‌کند همه هستندگان دارای ویژگی یا ویژه‌گی‌های ذاتی خود هستند.

ویژگی یا بنیاد هر چیز سبب می‌شود که آن چیز همان‌که هست باشد. در این دیدگاه هیچ‌چیز خاصی بدون ویژگی خاص خود نمی‌تواند وجود داشته باشد… بنابراین به‌طور مثال روشن‏فکر با ویژگی‌هایی چون منش نظری، مفهومی و انتقادی که همیشه در خدمت فرهنگ است، شناخته می‌شود(احمدی، ۱۳۹۳: ۳۲-۳۴).

در برداشت عینی‏گرایانه‏ی رادیکال، جایگاه اجتماعی و طبقاتی روشن‌فکران مطرح می‌شود. بیان‏گران این برداشت مبانی نظم اجتماعی موجود را نمی‌پذیرند، انتقادهایی تند و ریشه‌ای به مبانی مدرنیته و جامعه‏ی بورژوایی دارند و خواهان دگرگونی مناسبات اجتماعی موجود هستند(احمدی، ۱۳۹۳: ۹۶).

احمدی در برداشت گفتمانی، با تردید در وجود گفتمانی بنام گفتمان روشن‏فکری که قلمرو زبانی یا بازار اصلی بیان دستاوردهای فرهنگی روشن‏فکران است، از فراگفتمان سخن می‌گوید. از دیدگاه او فراگفتمان گسترۀ وسیعی است که دربرگیرنده‏ی تمامی دستاوردهای نوآورانه و نظری در گفتمان‌های مختلف است(احمدی،۱۳۹۳: ۱۹۶).

در افغانستان هرچند تعریف مشخصی از روشن‏فکر ارایه نشده است؛ اما برخی از نویسنده‌های این کشور، با برشمردن برخی از ویژه‌گی‌های روشن‏فکران افغانستان، گام‌های نخستین شناخت روشن‏فکر افغانستانی را برداشته‏اند.

سیدجواد رامیار، روشن‏فکری در افغانستان را متفاوت با نسخه‏ی اروپایی دانسته و با توسل به نظریه‏ی ماکس وبر، روشن‏فکران افغانستان را حاملان اندیشه‌ها می‌داند، تا صاحبان اندیشه(رامیار، ۱۳۹۴: ۱۴۹).

جوادی غزنوی، روشن‏فکران افغانستان را به چهار دسته: روشن‎فکران دینی، روشن‏فکران دربار، روشن‏فکران مارکسیست و روشن‏فکران فاشیست تقسیم می‌کند(جوادی غزنوی، ۱۳۹۳).

محمد توکل و سیدمحمدنقی موسوی روشن‏فکران افغانستان را دارای ویژگی‌های مثبت و منفی می‌دانند. از نظر آنان روشن‏فکران افغانستان دارای ویژگی‌های مثبتی هم‏چون قابل‌فهم برای جامعه، کثرت‌گرایی و نقد قدرت و ویژگی‌های منفی‌ای همچون فاقد تفکر نقاد و عقل خود بنیاد، بیگانگی با جامعه، شتاب‌زدگی، عدم تعهد اجتماعی و قوم‌گرایی هستند(توکل و موسوی، ۱۳۹۶: ۱۵۵-۱۶۰).

اجمل بلوچ‏زاده معتقد است که حکومت‌های مستبد، جامعه‏ی خشک و بسته و حضور کم‏رنگ طبقه‏ی متوسط در جامعه‏ی زراعت‌پیشه‏ی افغانستان، اجازه نداده است که روشن‏فکران افغانستان اصلاحات بنیادی را در عرصه‏ی نوسازی و تجدد به میان آورند(بلوچ‏زاده، ۱۳۹۶: ۹۰).

شیوای شرق بر این عقیده است که هویت روشن‏فکری افغانستان منسوخ است. او ادعا می‌کند که جریان‌هایی که بنام جریان‌های روشن‏فکری شناخته می‌شوند، به دلیل نبود متن مدون و تاریخ اندیشه‌های این جریان‌ها به‌صورت روشن، خارج از دایره‏ی روشن‏فکری‌اند(شیوای شرق، بی‌تا، ۹۱).

میر محمد یعقوب مشعوف پویایی و ایستایی جنبش روشن‏فکری را در دوره‌های مختلف تاریخی بررسی کرده است و نقش آنان را مهم پنداشته است(مشعوف، ۱۳۹۳).

علی امیری جریان روشن‏فکری به معنای متداول آن را رد می‌کند و می‌نویسد: افغانستان چیزی که مطلقاً نداشته یک جریان اصیل روشن‏فکری است. تنها یک‌مشت بروکرات و اخبارنویس وجود داشته است که در غیبت یک جریان روشن‏فکری جدی، شبح‌وار به توهم وجود جریان روشن‏فکری دامن زده است(امیری، ۱۳۹۱: ۲۳۷).

دکتر داودشاه صبا هم نظری مشابه نظر علی امیری دارد. وی خاطرنشان می‌سازد که در درازنای سده‏ی بیستم، عمل‏کرد روشن‏فکر ما، به‌جز استثنائاتی در دوره‏ی امانی، به‌ عوض آوردن چرخش مثبت در شیوه‏ی زندگی مردم و انطباق و هماهنگی آن با جو اجتماعی – محیطی جهانی، فاجعه به بار آورده است که هم خودش را به سرگیجگی مزمن فکری و روانی کشانده و هم انسان‌هایی را که در معرض عمل‏کرد تاریخی – اجتماعی‌اش قرارگرفته‌اند(صبا، ۱۳۸۳: ۸).

مکثی بر آراء و نظریه‌های صلاح‌الدین سلجوقی در عرفان

صلاح‌الدین سلجوقی در هرات رشد و نمو یافت. شهری که به خاک اولیا (سکورسکی، ۱۳۷۰) مشهور است. در طول تاریخ، عرفان جزء لا يتجزای هویت هرات بوده است و تقریباً تمام اندیش‏مندانی که در این شهر زیست داشته‌اند، به‌نوعی با عرفان سروکار داشته‌اند.

سلجوقی یکی از کسانی است که نام او با عرفان گره‌خورده است. عرفان به‌عنوان تجربه‏ی شخصی در زندگی سلجوقی به‌درستی واکاوی نگردیده است. این‌که او مقام عارف و صوفی عرفانی را کسب کرده باشد، به‌درستی مشخص نیست. اما آثار او به‌خوبی نشان می‌دهد که سلجوقی دل‌بستگی خاصی به عرفان داشته است.

نوشته‌های سلجوقی به‌درستی وابستگی فکری او را به عرفان اسلامی نشان می‌دهد. اوج اعتقاد صلاح‌الدین سلجوقی به عرفان را می‌توان در کتاب آیینه‏ی تجلی یافت. کتابی که مجموعه‌ای از پرسش‌های مایل هروی و جواب‌های صلاح‌الدین سلجوقی به زبان شعر است.

در این کتاب، مایل هروی ۱۴ پرسش کلی را مطرح کرده است. این پرسش‌ها بیشتر حول‌وحوش مباحثی چون اصل زبان، مفهوم بیان، آغاز تمدن، حس ششم، ربط جسم و جان، ازل و ابد، خیر و شر، ماهیت نور، اصل مکان و زمان، ابعاد ثلاثه، چیستی غریزه، چرایی اضطراب و… می‌چرخد.

سلجوقی تمام جواب‌های خویش را با تمسک به عرفان اسلامی ارایه می‌دارد و در مقدمه‏ی پاسخ‌هایش صریحاً بیان می‌دارد که جواب تمام پرسش‌های مطرح‌شده در عرفان اسلامی قابل دریافت است.

کلیدش در دل عرفان نیوش است
به دست‌پاک الهام سـروش است(هروی و سلجوقی، ۳۴۴: ۹).

سلجوقی جایی دیگر، خود را عارف می‌داند و اذعان می‌دارد که پرسش‌هایی را که به علم تجربی مربوط است نمی‌تواند به‌درستی جواب دهد:

عزیزم مایل ای جان برادر
سخن‌دان و سخن‌سنج و سخنور

نوشتم بهر تو سطری عرفان
که نزد دوست باشم سر به‌فرمان

سؤالاتی که از عرفان خبرداشت
و یا از رنگ و بوی آن اثر داشت

به‌طور مجملی دادم جـوابش
خطا گر می‌پذیری ورصوابش

سؤالاتی که بر «ساینس» مبنی است
سروکارش به این شوریده سر نیست

میان شعر و عرفان ز عرفان آشنایی‏ست
که عشق و جذبه از عرش خدایی‏ست

ز عرفان نظم اگر پیرایه گیرد
فراز عقـد پـروین پایه گیرد

«مرا زین شاعری خود عار ناید
که در صد قـرن چون عطار ناید»

حقیقت مایه‏ی علم است ای جان!
تخيـل پایگاه شعـر و عـرفان(هروی و سلجوقی، ۱۳۴۴: ۱۶-۱۷).

روح عرفانی نوشته‌های سلجوقی را می‌توان در تمام آثار او مشاهده کرد. او در نقد بیدل تسلط خویش به عرفان اسلامی را نشان داده است. در کتاب تجلی خدا در آفاق‌ و انفس که در مورد اثبات وجود خدا نگاشته شده است، رگه‌هایی از استدلال عرفانی را در بحث دین، تصوف و فلسفه می‌توان به‌خوبی مشاهده کرد(سلجوقی، ۱۳۶۳: ۸۷).

او حتی زمانی که می‌خواهد در مورد هنر سخن بگوید، به عرفان متوسل می‌شود. برای اثبات جایگاه هنر رباعی‌ای از عمر بن فارض صوفی جهان اسلام را بیان می‌دارد(سلجوقی، ۱۳۹۳: ۳۸).

فلسفه

در نوشته‌های زیادی که در مورد سلجوقی نگارش یافته است، او را فیلسوف خوانده‌اند. حتی بشیر احمد انصاری از او به‌عنوان آخرین فیلسوف شرق یاد کرده است. آثار فلسفی او را کتاب‌های جبیره، نگاهی به زیبایی، تقویم انسان، تجلی خدا در آفاق و انفس و افسانه‏ی فردا خوانده‌اند(سلجوقی، ۱۳۹۶:۲۳).

جبیره یکی از مهم‏ترین کتاب‏های فلسفی سلجوقی است. او هستی انسان را متشکل از سه عنصر فكر، عمل و حس می‌داند:

«…هستی زنده و راستین تو را از سه گوهر آفریده‏اند: فکر، عمل، حس. باید که فکر تو متوجه حق باشد و عمل تو جانب حق گراید و حس تو به سوی زیبایی شتابد و آن سه حرکت‏اند که برای این سه موضوع آفریده شده‏اند و تو باید که این سه گوهر قدسی را بی‏کار و بیهوده نگذاری و همیشه در کار آن‌ها باشی و مانند مشعلی انوار حق و خیر و زیبایی را به اطراف خود بتابی، نه برای این‌که ترا بستایند و یا پاداش مادی دهند و یا این‌که از این راه کسب بزرگی و نیرو کنی؛ بلکه برای این‌که تو باید مانند آفریدگار خودکار خود را بدون هیچ هدف دیگری و محض به خاطر آن کار انجام دهی. باید راست بیندیشی و نیکویی کنی و هر چیز را به چشم زیبایی ببینی فقط برای این‌که راستی راست، نیکویی نیکو و زیبایی زیباست»(سلجوقی، بی‌تا: ۳-۴).

بر علاوه‏ی این موضوع، او شانزده‏گونه «جبیره را برمی‌شمارد و هرکدام را در فصلی جداگانه توضیح می‌دهد. جبیره از دیدگاه او به دو نوع «پالوده» و «آلوده» تقسیم می‌شود. جبیره‌های که به‌صورت تامی و تزکیه به میان می‌آیند، بنام «پالوده» و جبیره‏هایی که به‌صورت انحطاط و انحراف به میان می‌آیند، بنام «آلوده»، یادشده‌اند(نظری آریانا، ۱۳۸۶: ۱۹).

سلجوقی گاهی با فلاسفه‏ی غربی درگیر می‌شود. او با تقسیم‌بندی الحاد که فلاسفه‏ی عربی زیادی را دربرمی‏گیرد، به تجلی خدا در آفاق و انفس، از برهان علاء الغایاتی، علام الوجودی، امور انسانی تکوینی مدد می‌جوید.

او نه‌تنها تاثر فلسفه بر دین را رد می‌کند بلکه معتقد است که دین را در کیان ذاتی خود به فلسفه هیچ احتیاجی ندارد. فلسفه باید در خدمت دین قرار گیرد؛ زیرا فلسفه محصول و مولود غریزه‏ی خودیابی و خداجویی است(سلجوقی، ۱۳۶۳: ۷۵).

نگاه سلجوقی به انسان و ماهیت آن، قرآنی است. او تقویم انسان را با الهام از آیه‏ی قرآنی {لقد خلقنا الانسان فی احسن تقویم} نگاشته است.

از دیدگاه او انسان راستین نه دیدگاه فردگرایان و نه دیدگاه جمع‌گرایان تبلور یافته است؛ بلکه انسان راستین همان انسانی است که فردیت و مجمع را در خود جمع کرده است:

«افراطیون فردیت به مجمع توجهی ندارند و تفریطیون آن، یعنی افراطیون اشتراکیت به فردیت عنایتی نمی‌کنند درحالی‌که انسان این‌طور چیزی نباید باشد؛ زیرا انسان به قطع‌نظر از همه این افکار شاذه که بعضی‌ها به روی کار آورده‌اند، موجودی است که فردیت و اشتراکیت هر دو در ماهیت او داخل است»(نظری آریانا، ۱۳۸۶: ۲۳-۲۴).

سلجوقی به‌مثابه‏ی فیلسوفی آینده‌نگر، کاپیتالیزم و پرولتاریا را محتوم به شکست می‌داند. او با تأکید بر این‌که «نه کاپیتالیزم مست و نه پرولتاریای دیوانه، هیچ‌کدام نمی‌توانند، نیازهای بشر را برآورده سازند؛ بر آینده‏ی درخشان بشری پای می‌فشارد که از گوهر ذاتی خویش پیروی می‌کند.

این گوهر ذاتی همان فطرت اسلامی است که به بهار انسانیت می‌انجامد»(سلجوقی، ۱۳۸۳: ۴۰-۵۲).

سلجوقی را شاید به‌سادگی نتوان فیلسوف خواند ولی او نقش مهمی در شناخت فلسفه در افغانستان ایفا کرده است. در تمام نوشته‌های او به‌خوبی می‌توان به فلسفه و نقد آن رسید. او اندیش‏مندی اخلاق‌گراست که متأثر از فلسفه‏ی اخلاق‌گرایان است.

در تقسیم‌بندی او از ماهیت انسان (فکر، عمل و حس) می‌توان به کانت رسید. او با تقسیم‌بندی الحاد و حواله‏ی آن به فلاسفه‌ی غربی، به‌خوبی نشان می‌دهد که در فلسفه، به خداباوری و اخلاق پایبند است. اما با تمام این‌ها، او پیرو فلاسفه‏ی اخلاق‌گرای غربی است.

«علامه در فلسفه‏ی اخلاق بیشتر متأثر از آرای اخلاقی دیگران است. در قدم اول، آنچه در فلسفه‏ی اخلاق علامه سلجوقی ارزش دارد، پاره‌ای از نقدهایی است که ایشان از فلسفه‏ی غرب نموده است. در گام نخست علامه سلجوقی از سوفسطاییان به نیکی یاد نمی‌کند و کار ایشان را درخور نکوهش می‌داند. علامه می‌گوید: در حصه‏ی فکر دوم، فکر یونان به مصیبتی گرفتار شد و آن مصیبت سوفسطایی‌ها بودند. حتی علامه سلجوقی بعضی از نحله‌های جدید فکر فلسفی را بنام سوفسطاییان جدید یاد نموده کار ایشان را درخور نقد می‌شمرد و آنان را منهدم‌کننده‏ی کاخ ارزش‌های اخلاقی آسمانی می‌داند. علامه سلجوقی در فلسفه‏ی اخلاق، سخت تحت تأثیر آراء اخلاقی سقراط و افلاطون است و معتقد است که حقیقتاً اخلاق آن چیزی است که سقراط عملاً و افلاطون نظراً درباره‏ی آن حق حقیقت را ادا کرده‏اند و اخلاق سقراط و افلاطون معراج آن مبادی‌ای است که فلسفه می‌تواند به آن‏جا برسد(غوریانی، ۱۳۸۶: ۱۳۴-۱۳۵).

شعر

سلجوقی با شعر از دو جنبه پیوند ناگسستنی دارد. از یک‌سو شاعر است و از سوی دیگر منتقد ادبی. او در پاسخ پرسش‌های مایل هروی که به شعر تقدیم شده، پاسخ‌های خویش را به زبان شعر می‌نگارد.

در نامه‌هایی به اطرافیان و دوستان خویش هم از زبان شعر استفاده می‌کند. او بنیان شعر را الهام قلبی می‌داند و به انقلاب شعری به سبک نوگرایان اعتقادی ندارد(کاوه، ۱۳۸۶: ۱۲۱).

سلجوقی دو نوع شاعر را به رسمیت می‌شناسد: شاعر خوب و شاعر بد. اما در دین خود دو روایت داریم؛ یک حدیث شریف می‌گوید: «شعرا شاگردان خداوندند» و حدیث دیگری تصریح می‌کند که: «شعرا سگ‎های دوزخ‌اند»(سلجوقی، ۱۳۸۸: ۱۳۴).

سلجوقی در کتاب «افکار شاعر» به نقد حافظ، خاقانی، بیدل، مولانای روم و گلشن راز پرداخته است. از دیدگاه او، شعر حافظ مملو از عشق و رندی و مشحون از دین و فلسفه و تصوف و اخلاق است.

خاقانی را علی‏السویه هم شاعر و هم فیلسوف می‌شناسد. بیدل را شاعری فکور و فیلسوف و هم‌فکر افلاطون معرفی می‌کند(رجایی، ۱۳۸۶: ۶۹).

سلجوقی از اولین کسانی است که اشعار بیدل را نقد کرده است. شاید به جرأت بتوان گفت که او نخستین کسی است که در معرفی بیدل در گستره‏ی جغرافیای زبان فارسی نقش ارزنده‌ای ایفا کرده است.

با این‌همه نقد بیدل سلجوقی مورد نقد قرار گرفته است. دکتر داوود منیر از جمله‏ی کسانی که بر نقد بیدل، نقدی نگاشته است:

«هرچند علامه سلجوقی، شعر بیدل را به‌تمامی با معیارهای دقیق نقد امروز بررسی نمی‌کند و این اثر (نقد بیدل) او را از نظر روش‌شناختی شاید نتوان به نوع نقد منطبق دانست؛ اما اگر هدف نقد، شناسایی هر چه بیشتر شاعر برای مخاطبانش باشد، بدون مبالغه سلجوقی از عهده‏ی این مهم به‌درستی بدر آمده، ضمن این‌که او بیشتر به اندیشه‏ی بیدل توجه دارد و روند فکری و جهان‌بینی اندیشه‌ای او را دنبال می‌کند تا ویژگی‌ای شعری او را از نظر زبانی، شیوه‏ی پرداخت و برخورد زیبایی شناسانه. سلجوقی نقدینه‌های فکر بیدل را برای ما نشان می‌دهد(منیر، ۱۳۸۶: ۱۰۴).

دکتر خلیل‌الله افضلی بیدل‏شناس جوان نیز نگاشته است:

«صلاح‌الدین سلجوقی زمانی دست‌به‌قلم برد و «نقد بیدل» را نوشت که تا آن هنگام اثری در مورد افکار و اندیشه‌های بیدل پا به میدان نگذاشته بود و اکنون نیز پس از ۵۳ سال از انتشار این کتاب، اثری جدی و مطرح در این زمینه وجود ندارد»(به نقل از سلجوقی، ۱۳۹۶: ۲۳۴).

سلجوقی چه در مقام شاعر و چه در مقام ادیب منتقد، پیرو همان نظریه‏ی شاعر خوب و بد خود با توجه به برداشت اسلامی خود است. او شعر را زمانی سودمند می‌داند که در خدمت تعالی روح بشر و سعادت دنیا و آخرتش عمل کند.

سیاست

زندگی سلجوقی با سیاست عجین شده بود. او هم نظریه‌پرداز سیاسی بود و هم سیاست‏مداری که در حوزه‏ی عمل فعال بود. زندگی سیاسی او در کسوت مأمور و دیپلمات دولت و حامی سرسخت مناسبات حاکم گذشت.

در حوزه‏ی نظری، نوشته‌های او متأثر از سیاست است. کاپیتالیسم را مست و پرولتاریا را دیوانه می‌خواند. گاندی را می‌ستود و از استعمار متنفر بود.

از دیدگاه او افغانستان در صف نخست مبارزه با استعمار در منطقه قرار داشت. سلجوقی بر این باور بود که استعمار چهار رکن اساسی کشورهای زیر سلطه‏ی خود را هدف قرار داده است: دین، ثروت، کیان ملی و غیرت را(سلجوقی، ۱۳۸۳: ۳۲-۳۸).

سلجوقی نظریه‌پرداز مستقل سیاسی نیست. سیاست از دیدگاه او همان چیزی است که دین فرموده است. با نظریه‌های مدرن سیاسی که برخواسته از افکار فیلسوفان سیاسی غرب است مخالفت می‌ورزد و راه نجات بشری را در پیروی از سیاست دینی می‌داند.

صلاح‌الدین سلجوقی و روشن‏فکران

در بررسی زندگی سیاسی صلاح‌الدین سلجوقی، به دو نکته‏ی ظریف می‌توان پی‏برد. او مورد هجمه‌ی دو شخصیت قرار گرفته که هر کدام نمایندگی از طیف فکری خاص خود می‌نموده‌اند.

حاجی محمد اسماعیل سیاه (۱۳۲۴-۱۲۳۶ ش) که از او به‌عنوان سیاه سپیداندرون(آرزو، ۱۳۸۰) یادکرده‏اند و سلجوقی او را «هزالی حریص»، «بلندگوی عناصر ارتجاعی»، «متحجر»، «سخن‌چین» و «دین‏نمای سراپا ریا» می‌خواند؛ کسی است که در زمان مسؤولیت‌های رسمی سلجوقی در هرات، او را به باد انتقاد گرفته است.

در حقیقت انتقاد از مکاتب (مدارس) مدرن در تاختن به شخصیت سلجوقی تجلی یافته است. محمد اسماعیل سیاه که از طنزپردازان مشهور آن زمانه بود، هزلیاتی در هجو سلجوقی سروده است:

یا چرا پار معلم عوض اجرت خـود
کرده در ترب تلاميذ نهانی زردک

استاد از بـرای تـلاميـذ درس مـا
في كفه‏القضيب و فـي‏ فـمـه الـزاق

معلم چه شد آن که دفـع صـداع
نمـی‏کـرد الا بـه طـفـلان جمـاع(سلجوقی، ۱۳۹۶: ۱۶).

سلجوقی در «نقد بیدل» از آن روزگار سخت و مشکلاتی که محمد اسماعیل سیاه برای او به وجود آورده بود، چنین نگاشته است:

«…روزگاری که من بار اول مکاتب ابتدایی را در هرات به حيث مدير معارف افتتاح می‌کردم، بعضی عناصر ارتجاعی، وجود این مکتب‌ها را خلاف دین معرفی می‌کردند، طبیعی است که بیگانگان نیز دوست داشتند که این آتش را دامن بزنند. در آن‌وقت شاعری بود هزال و برای کسب شهرت و محبوبیت خود به‌شدت برخلاف معارف، مکاتب و معلمین آن، تبلیغات هزل‌آمیز و هجو کارانه و بلکه پر از اتهام و افترا به لباس شعر هزلی می‌سرود و به‌سرعت برق نشر می‌داد و موجب خرسندی عناصر ارتجاعی و هم تا حد زیادی مانع پیشرفت مساعی من و طرف‏دارانم می‌شد.

ولی دیری نگذشت که مردم به ارزش علم و معرفت فهمیدند و این‌گونه مردمان به گفته‏ی بیدل «به افسون قبول خلق هرزه‌گو» بوده‏اند، نزد ایشان منفور شدند و هنوز معلوم شد که این‌طور مردم حریص و بی‌آزرم، عیوب اجتماعی خویش بیشتری از امثال «سعایت یعنی واقعه‌نگاری نیز داشتند و این دعوی کاذب دین‌داری برای پوشیدن آن عیوب رسوایی آفرین خود ایجاد نموده بودند(سلجوقی، ۱۳۸۸: ۱۳۴-۱۳۵).

به همان اندازه که سلجوقی، اسماعیل سیاه را به ارتجاع متهم می‌سازد؛ خود از طرف روشن‏فکران کابل‏نشین، متهم به حقه‌بازی و ارتجاع می‌گردد.

میر محمد صدیق فرهنگ از روشن‏فکران مشهور آن دوره، در خاطرات خویش به‌شدت به سلجوقی تاخته است.

«یکی از رجال آن عصر که فضل و دانش با حقه‌بازی در وجود او باهم جمع شده بود… صلاح‌الدین سلجوقی رئیس عمومی مطبوعات آن زمان است. صلاح‌الدین خان سلجوقی پسر یک نفر ملا از اهل هرات بود که پدرش در محکمه‏ی آن ولایت وظیفه‏ی فتوا را به عهده داشت. وی علوم قدیمه را در آن شهر نیک فراگرفته از کودکی به ظرافت آمیخته با گستاخی شهرت داشت…

من صلاح‌الدین خان سلجوقی را از نزدیک ندیده بودم؛ اما آگهی داشتم که او از یک‌سو شخص دانشمند و با فضیلت و نویسنده چیره‌دست است و از سوی دیگر نمام و متملق که بسا اشخاص را با گزارش‌های درست یا نادرست خود سر به نیست کرده است. نظر به سابقه‏ی روشن‏فکری که خودش داشت، اکنون به دستگاه ارتجاع پیوسته بود با روشن‏فکران به‌طور خاص خصومت می‌ورزید و از حکومت و راه و رسم آن به‌شدت در برابر ایشان مدافعه می‌کرد»(فرهنگ، ۱۳۹۴: ۱۶۴- ۱۶۵).

فرهنگ حتی کار را به‌جایی رسانده است که از بیان کوچک‌ترین مسایل شخصی سلجوقی ابا نورزیده و برای بدنامی او از افشای رازهای شخصی او دریغ نکرده است. خاطرات فرهنگ پر از اتهام‌زنی شخصی و ذکر خاطراتی از وابستگی سلجوقی به دستگاه حاکمیت است(فرهنگ، ۱۳۹۴: ۲۴۰ -۲۴۱(.

نتیجه‌گیری

صلاح‌الدین سلجوقی اندیش‏مند بزرگی است. افق اندیشه‌های او شعر و ادب، زبان عرب، فلسفه، عرفان و علوم دینی و حتی علوم جدیده‏ی تجربی را درنوردیده بود.

زندگی او مقارن با دوره‌ای است که شکوفایی علمی در افغانستان آغاز یافته بود و سلجوقی از چنین فرصتی استفاده‏ی اعلایی نمود. او در زبان عرب جایگاه ویژه‌ای یافته بود که هیچ غیر عربی نتوانسته بود به چنین جایگاهی برسد؛ اما این‌که او را فیلسوفی دارای فکر مستقل بدانیم، جای تردید وجود دارد.

سلجوقی آراء فلسفی غرب را به بحث و تحلیل گرفت و از میان آراء فلاسفه، آنچه را که به اندیشه‏ی اسلامی او منافات داشت، به‌طورکلی مردود شمرد. نگاه او به مدرنیته، نگاه تجدد اسلامی متأثر از جهان عرب بود.

او حتی آینده را از آن اسلام می‌دانست و شاید به تعبیری بتوان او را روشن‏فکر دینی خواند. زندگی و افکار او در دوره‌ای رقم خورد که فضای سیاسی افغانستان، بین دو فکر ارتجاعی و روشن‏گرانه در تلاطم بود.

او از یک‌سو، با نکوهش اسماعیل سیاه که به قول سلجوقی نماد ارتجاع بود؛ روبرو گشته بود و از سوی دیگر، روشن‏فکرانی چون محمد صدیق فرهنگ بر او تاخته‏اند.

این حد وسط سلجوقی، از او روشن‏فکری ساخته بود که می‌توان به روشن‏فکر فرهنگی تعبیر کرد. دغدغه‌های اصلی سلجوقی از آبشخور فرهنگ نشأت می‌گرفت و حتی مناسب دولتی او در این راستا رقم خورد.

با وجود حملات شدید روشن‏فکران آن زمان به سلجوقی، او از جمله‏ی کسانی است که خدمات علمی بیشتری از رقبایش انجام داده است.

سلجوقی را اگر نتوان پرکارترین نویسنده‏ی افغانستان دانست؛ به جرأت می‌توان او را یکی از پرکارترین نویسندگان تاریخ افغانستان دانست،‏ رسالتی که از روشن‏فکر فرهنگی می‌توان انتظار داشت.

منابع

الف) کتاب‌ها

آل احمد، جلال.(۱۳۵۶). خدمت و خیانت روشن‌فکران. شیراز: انتشارات طلوع.

احمدی، بابک. (۱۳۹۳). کار روشن‏فکری. تهران: انتشارات مرکز، چاپ ششم.

احمديار، وحدت.(۱۳۹۵). بررسی روشن‏فکری در افغانستان. مشهد: نشر بدخشان.

امیری، علی.(۱۳۹۱). خواب خرد، تأملاتی در باب زمان حال. کابل: انتشارات امیری.

آرزو، عبدالغفور.(۱۳۸۰). سیاه سپید اندرون؛ سیری در آثار محمداسماعیل سیاه. مشهد: انتشارات ترانه.

بلوچ‏زاده، اجمل.(۱۳۹۶). روشن‌فکری در افغانستان؛ بررسی زمینه‌های شکل‌گیری. کابل: نشر پرند.

توکل، محمد و سیدمحمدنقی موسوی.(۱۳۹۶). روشن‏فکری در افغانستان؛ نگاهی جامعه‏شناختی. تهران: نشر جامعه‏شناسان.

جوادی غزنوی.(۱۳۹۳). نقد و بررسی جنبش روشن‏فکری افغانستان. قم: انتشارات وحدت -بخش.

خلیلی، خلیل‌الله.(۱۳۱۰). آثار هرات. هرات: مطبعه‏ی دانش.

رامیار، سیدجواد.(۱۳۹۴). جامعه‌شناسی روشن‏فکری در افغانستان (۱۹۹۲-۱۹۰۰). هرات: نشر عرفان.

سعید، ادوارد.(۱۳۹۳). نقش روشن‏فکر. مترجم حميد عضدانلو. چاپ دوم. کابل: انتشارات آرمان‌شهر

سکورسکی، رادک.(۱۳۷۰). خاک اولیا؛ هرات در زمان جنگ. مترجم عبدالعلی نور احراری. بی‌جا: چای‏خانه‌ی زوار.

سلجوقی، صلاح‌الدین.(۱۳۶۳). تجلی خدا در آفاق و انفس. بیرجند، بوذرجمهری.

سلجوقی، صلاح‌الدین.(۱۳۸۳). افسانه‏ی فردا. پشاور: مرکز نشراتی پیغام.

سلجوقی، صلاح‌الدین.(۱۳۸۸). نقد بیدل. چاپ دوم. تهران: انتشارات عرفان

سلجوقی، صلاح‌الدین.(۱۳۹۳). تأثیر اسلام بر فلسفه و هنر. بشیر احمد انصاری. قاهره: بخش فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی افغانستان در قاهره.

سلجوقی، صلاح‌الدین.(بی‌تا). جبیره. کابل: مدیریت عمومی نشرات ریاست مستقل مطبوعات.

سلجوقی، نصرالدین.(۱۳۹۶). روح دانا. هرات: انتشارات مؤسسه‏ی پژوهشی بایستغر

شیوای شرق.(بی‌تا)، روشن‌فکر و اقتدار سیاسی. کابل: انتشارات تمدن شرق.

صبا، داودشاه.(۱۳۸۳). روشن‏فکر، اندیشه و عمل. هرات: انتشارات تانک مرکز.

فرهنگ، سید محمد فاروق و سید ضیاء فرهنگ.(۱۳۹۴)، خاطرات میرمحمد صدیق فرهنگ. تهران: انتشارات تیسا.

کاظمی، عباس.(۱۳۸۳). جامعه‌شناسی روشن‏فکری دینی در ایران. تهران: انتشارات طرح نو.

مشعوف، ميرمحمد يعقوب.(۱۳۹۳). سیر حرکت جنبش روشن‏فکری در افغانستان. کابل: انتشارات سعيد.

هروی، مایل و سلجوقی، صلاح‌الدین.(۱۳۴۴). آیینه‏ی تجلی؛ سؤال از مایل هروی، جواب از صلاح‌الدین سلجوقی. کابل: مطبعه دولتی.

ب) مقاله‌ها

رجایی، محمد مسعود. افکار علامه سلجوقی در «افکار شاعر»، مجموعه‏مقالات همایش علامه سلجوقی؛ اندیش‏مند فردا، ۱۳۸۶.

غوریانی، احمدشعیب. علامه سلجوقی و فلسفه‏ی اخلاق، مجموعه‏مقالات همایش علامه سلجوقی؛ اندیش‏مند فردا، ۱۳۸۶.

کاوه، علی احمد. شعر انسانی، شهر الهی، مجموعه‏مقالات همایش علامه سلجوقی؛ اندیش‏مند فردا، ۱۳۸۶.

منیر، محمد داوود. بیدل به روایت سلجوقی، مجموعه‏مقالات همایش علامه سلجوقی؛ اندیش‏مند فردا، ۱۳۸۶.

نظری آریانا، گل احمد. مردی در جست‏وجوی آب زندگانی، مجموعه‏مقالات همایش علامه سلجوقی؛ اندیش‏مند فردا، ۱۳۸۶.

وبسایت‌های اینترنتی

۱. رسالت؛ سایت بشیر احمد انصاری www.bashir

پدیدآورنده

داوود عرفان؛ دانش‌آموخته‌ی علوم سیاسی

دیدگاه شما

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *