
نگارنده: داوود عرفان؛ دانشآموختهی علوم سیاسی
چکیده
اندیشه در افغانستان، واژهی مهجوری است و اندیشمندان این سرزمین اندکاند. صلاحالدین سلجوقی یکی از نادر اندیشمندان افغانستان است که موافقان و مخالفان سیاسیاش، فهم و اندیشهاش را ستودهاند. او در عرفان، ادبیات، فلسفه و سیاست قلمفرسایی کرده است و گهگاهی هم شعر سروده است.
سلجوقی قبل از طلوع دموکراسی اول افغانستان (دوران امانالله خان) چشم به جهان گشود و در دوران دموکراسی دوم (دههی دموکراسی دوران محمد ظاهرشاه) چشم از جهان فروبست. او از بستری سنتی برخاست و در کشاکش سنت و مدرنیته در افغانستان به بلوغ فکری رسید. سالهای اوج اندیشه و موقعیت سیاسی- اجتماعی سلجوقی، مصادف با نضجگیری جریانهای روشنفکری چپ و راست در افغانستان است.
بسیاری از صاحبنظران همعصر و حتی بعد از سلجوقی او را روشنفکر میدانند؛ اما از تعلقخاطر او به جریان خاص روشنفکری در افغانستان سخن نمیزنند. پرسش اصلی این است که سنخ روشنفکری صلاحالدین سلجوقی چیست؟
روشنفکری در افغانستان همیشه دچار تشتت و پراکندگی مفهومی بوده است و صلاحالدین سلجوقی درزمانی رشد و نمو نمود که روشنفکران از طیفهای مختلف راست و چپ، به غیریتسازی روشنفکرانه مشغول بودند و هر طیف دیگری را متهم به خیانت به آرمانهای روشنفکری مینمودند. صلاحالدین سلجوقی نیز از چنین اتهامی در امان نمانده است.
او از طیفی نمایندگی میکند که بیشتر دغدغهی فرهنگ داشت تا سیاست و تغییر اجتماعی، این سبک از اندیشمندان را «روشنفکر فرهنگی» نام نهادهاند.
واژگان کلیدی: سنت، مدرنیته، روشنفکر، عرفان و فلسفه.
صلاحالدین سلجوقی در یک نگاه
صلاحالدین سلجوقی در سال ۱۲۷۵ ه.ش در شهر هرات چشم به جهان گشود. تعلیمات ابتدایی را نزد پدر و مادرش آموخت و از محضر علمای سلجوقی هرات که در آن خطه به علم و دانش و عرفان شهره بودند، بهره برد. او خود دراینباره نوشته است:
«من در هرات از یک عایلهای که تا یاد میدهند علماء معقول و منقول بودهاند، به وجود آمدهام و تا مدتی به شیوهی اجداد خود منسلک بودم که بعدازآن شوق فريد مطالعه و مزید غور در ادب و اخلاق و الهیات و تصوف مرا قدری بیشتر جانب فلسفه سوق داد»(نظری آریانا، ۱۳۸۶: ۹).
سلجوقی در ۱۹ سالگی به مقام افتاء رسید و در سال ۱۲۹۴ نخستین کار رسمی خویش را در محکمهی هرات آغاز کرد و در همان سال به کابل عزیمت کرد و بهعنوان استاد لیسه (دبیرستان) حبیبیه مشغول به کار شد.
او در سال ۱۲۹۷ رییس معارف هرات شد و در بنیانگذاری روزنامهی اتفاق اسلام سهم به سزایی داشت. او در سال ۱۳۰۰ بار دیگر به کابل سفر کرد و در لیسهی (دبیرستان) استقلال مشغول به تدریس شد و سه سال بعد، بهعنوان اطلاعات منشی دارالتحریر شاه امانالله خان ایفای وظیفه کرد.
سلجوقی در سال ۱۳۰۷ بهعنوان مدیر وزارت خارجه تعیین شد و در سال ۱۳۱۵ جنرال قونسل افغانستان در دهلی بود. در سال ۱۳۱۸ به کابل آمد و بهعنوان اولین رئیس مستقل مطبوعات کشور مقرر شد. در سال ۱۳۲۷ مدتی مستشار سفارت افغانستان در کراچی بود و در سال ۱۳۲۸ بهعنوان نمایندهی هرات به پارلمان راه یافت.
در سال ۱۳۳۲ مجدداً بهعنوان رییس مستقل مطبوعات تعیین شد و از سال ۱۳۳۳ تا ۱۳۴۰ سفیر افغانستان در قاهره بود. صلاحالدین در سال ۱۳۴۹ درگذشت(سلجوقی، ۱۳۹۶: ۱۵ – ۱۹۹).
آثار علمی
صلاحالدین سلجوقی، کارنامهی پژوهشی منظمی ندارد. او بهسان بسیاری از علمای همعصر خود، به روش تحقیق علمی متکی نبوده است و در مناسبتهای مختلف دستبهقلم برده و در موارد متعددی سخن گفته است.
بااینحال، آثار او را در بخشهای عرفانی، فلسفی، آثار آموزشی، ادبی، تحقیقی و ترجمهها و مقالات دستهبندی کردهاند.
صلاحالدین سلجوقی کتابهای درسی چون اخلاق، دینیات، قواعد ادبیه و معانی و بیان را برای مکاتب/ مدارس وزارت معارف افغانستان نگاشته است و بر علاوه آن کتابهایی چون افکار شاعر، آیینهی تجلی، اضواء على ميادين الفلسفه والعلم واللغه والفن والادب، شرح حال سیدجمال الدین افغانی، نقد بیدل، اثر الاسلام فيالعلوم و الفنون، کارنامهی ادبی اوست.
سلجوقی در فلسفه هم آثاری پدید آورده است. جبیره، نگاهی به زیبایی، تقویم انسان، تجلی خدا در آفاقوانفس و افسانهی فردا از جمله آثار او در این بخش است او آثاری را هم به فارسی ترجمه کرده است.
بخشی از تاریخ فتوحات اسلامی، جلد دوم، المراء فيالتاريخ والشرايع، اخلاق نیکوماخوسی یا اخلاق ارسطو، نوشته دی پی چیر، تهذیب الاخلاق و تطهير الاعراق نوشتهی علی احمد بن مسکویه، محمد در شیر خوارگی و خردسالی یا سرگذشت یتیم جاوید نوشته شوكت التونی از جمله منابعی است که توسط او ترجمه شده است(سلجوقی، ۱۳۹۶: ۲۲-۲۴).
جایگاه علمی صلاحالدین سلجوقی
صلاحالدین سلجوقی نهتنها در افغانستان که در کشورهای چون هند، مصر، پاکستان و اغلب کشورهای عربی «علامه» خطاب میشد. استاد خلیلالله خلیلی شاعر برجستهی افغانستان، در کتاب آثار مزارات هرات، او را روح دانای هرات لقب داده است(خلیلی، ۱۳۱۰).
بشیر احمد انصاری پژوهشگر افغانستان او را آخرین فیلسوف مسلمان شرق میداند و مینویسد: علامه صلاحالدین سلجوقی واپسین دانشمندی از نسل فلاسفهی مسلمان شرق است. علامه سلجوقی، یکی از شخصیتهای شهیر کشور ما و به گفتهی برخی، بزرگترین دانشمند قرن بیستم میلادی افغانستان میباشد.
او یکی از نویسندگان تأثیرگذار بر روند فرهنگی افغانستان بود که آثار ماندگاری در عرصههای فلسفه، ادبیات، هنر، دین و سیاست از خویش بهجا گذاشت. سلجوقی با همه جریانهای فکری و فلسفی گذشته و دوران خودش خوب آشنا بود و تعامل مثبت او با همه این گرایشها و آنهم از پایگاه فرهنگ خودش، قدرت علمی و نبوغ فکری این اندیشهورز والامقام را به نمایش میگذارد.
صلاحالدین سلجوقی را میتوان همطراز اقبال لاهوری دانست. فیلسوف ادیبی که پاکستانیها او را شخصیتی جهانی ساختند. در یک مقایسهی کوتاه، سلجوقی را بزرگتر از شریعتی و سروش و دیگر شخصیتهای همسایهی غربی ما مییابیم.
با آنکه سلجوقی به فارسی مینوشت، ولی چه کنیم که در ایران ناشناخته مانده است. ایران را بگذاریم که حتی در کشور خودش نهتنها نسل جوان که حتی نسل گذشته یا او را نمیشناسند و یا هم کم میشناسند.
با آنکه سلجوقی تنها یکی دو اثر مختصری به عربی نوشته است؛ ولی تأثیر او بر روشنفکران مصری و سایر عربی زبانان بیشتر از روشنفکران کشور خودش بوده است.
استاد نجیب الکیلانی داستاننویس شهیر مصر کتابی دارد بنام «آفاق الادب الاسلامی» و در آن مینویسد که اصطلاح «ادبیات اسلامی» را بار نخست از زبان صلاحالدین سلجوقی در تالار «الأزهر» شنیده است.
عباس المناصره نویسندهی دیگر، در شمارهی (۵۲) مجلهی «الادب الاسلامی» او را دومین بنیانگذار ادبیات معاصر اسلامی در جهان اسلام میداند. عمر عبید حسنه که روزگاری مجلهی بلندآوازهی «الامه» را نشر مینمود و خود یکی از اندیشمندان شهیر جهان عرب است، در مقدمهی رسالهای بنام «مدخل الى الادب الاسلامی» سلجوقی افغانستان را سومین شخصیت ادبی تأثیرگذار جهان اسلام در قرن بیستم معرفی میکند(انصاری، ۱۳۹۳، سایت رسالت).
پیشینهی پژوهش
دربارهی شخصیت علمی صلاحالدین سلجوقی کتابها و مقالات گوناگونی نوشته شده است. غلام حبیب نوابی، در سال ۱۳۳۲ کتابی را با عنوان «علامه سلجوقی» چاپ کرده است. حسین وفا سلجوقی در سال ۱۳۶۶ کتاب دیگری را با عنوان «علامه صلاحالدین سلجوقی» منتشر ساخته است.
انجمن ادبی هرات، در سال ۱۳۸۶ مجموعهمقالاتی را دربارهی مقام علمی سلجوقی با عنوان «سلجوقی؛ اندیشمند فردا» به نشر رسانده است. آخرین کتابی که دربارهی این اندیشمند منتشر شده است، کتاب «روح دانا» است که به کوشش نصرالدین سلجوقی و توسط مؤسسهی پژوهشی بایسنغر در سال ۱۳۹۶ در هرات چاپ شده است.
شخصیتهای مشهوری چون استاد خلیلی، محمدحسن شرق، محمد قاسم رشتيا، لایق خوستی، فضل الرحمن فاضل، بشیر احمد انصاری، عبدالغفور روان فرهادی، عبدالرحمان پژواک و عبدالهادی داوی با نوشته و شعر از او ستایش به عمل آوردهاند.
سه پایاننامهی تحصیلی هم در مورد شخصیت علمی سلجوقی، پژوهش شده است. پایاننامهی «آراء فلسفی، کلامی، اخلاقی و عرفانی علامه صلاحالدین سلجوقی» توسط عبدالرزاق احمدی در دانشگاه فردوسی مشهد دفاع شده است.
پایاننامهی دیگری با عنوان «بررسی افکار و آثار علامه صلاحالدین سلجوقی» توسط عطاءالحق رستمزاده در دانشگاه کابل نگاشته شده است. رسالهی «الأديب الافغاني المعاصر صلاحالدین سلجوقی» توسط می فوزی محمود نصار، در دانشگاه الازهر مصر ارایه شده است.
چندین همایش علمی در مورد شخصیت صلاحالدین سلجوقی در شهرهای کابل، هرات و مونترال کانادا برگزار گردیده است.
چارچوب مفهومی پژوهش
روشنفکر و روشنفکری، رسالت روشنفکر، قدرت روشنفکر، رابطهی روشنفکر با حوزهی عمومی از مفاهیم بلندآوازهایاند که با تعابیر متعددی بیان شدهاند.
برخی ریشهی مفهوم روشنفکر را در روند دادگاهی یافتهاند که در آن آفرد دریفوس ، افسر یهودی را محاکمه میکرد. دریفوس در پانزدهم اکتبر ۱۸۹۴، به جرم خیانت به ارتش فرانسه، دستگیر شد در دسامبر همان سال محکوم به تبعید شد.
پسازآن که بعد از پنج سال معلوم شد که دریفوس بیگناه بوده است؛ ماجرای محکمهی وی به مسألهیی سیاسی تبدیل شد. امیل زولا رماننویس فرانسوی، نامهی سرگشاده «من متهم میکنم» را خطاب به رییسجمهور وقت، در پیوند به این قضیه نگاشت.
پس از نگارش این نامه، بیانیهای با امضای حدود سیصد نفر که در میان آنان نامهای آناتول فرانس ” و مارسل پروست هم دیده میشد، به چاپ رسید. این بیانیه، نزد افکار عمومی با نام «بیانیهی روشنفکران» شهرت یافت و پسازآن بود که آناتول فرانس یکی از نخستین تعاریف روشنفکران را اینگونه بیان داشت:
«روشنفکران آن گروهی از فرهیختگان جامعهاند که به آنکه تکلیف سیاسی – ورای فعالیتی در محدودهی حرفهی ایشان – به آنها واگذارشده باشد، در اموری نیز دخالت میکنند و نسبت به آنها واکنش نشان میدهند که به منافع و مصالح عمومی جامعه بستگی دارد»(سعید، ۱۳۹۳: ۱۱-۱۲).
آنتونیو گرامشی ٬ از زاویهای دیگر به چیستی مفهوم روشنفکر میپردازد:
«مسألهی ایجاد قشری نو از روشنفکران عبارت است از رشد دادن فعالیت فکری که هر کس کموبیش دارد، به نحوی حاد، با تغییر نسبت آن با کار و کوشش عضلانی- عصبی، برای رسیدن به یک تعادل جدید، آنچنانکه فعالیت عضلانی- عصبی بهعنوان عنصری از فعالیت عملی عمومی که دنیای مادی و اجتماعی را دائماً نو میکند، خود به پایهیک جهانبینی جدید و کامل مبدل شود (توکل، موسوی، ۱۳۹۶: ۴۶).
او روشنفکران را به دو گروه سنتی مانند مدرسان، کشیشها، مدیران و کارگزاران که کارشان از نسلی به نسل دیگر تداوم مییابد، و گروه دوم روشنفکران ارگانیک {نظامپرداز} که در نزد گرامشی، در پیوند مستقیم با طبقات یا تشکیلاتیاند که روشنفکران را برای سازمان دادن خواستهها، کسب قدرت و مهار دامنهدارتر به کار گرفتهاند (رامیار، ۱۳۹۴: ۲۷).
جولین بندا معتقد است که «روشنفکر واقعی کسی است که در برابر قدرت حقیقت را بگوید.» الوین گولدنر «روشنفکران را جمعیتی گفتاری میداند که فرهنگ گفتمان انتقادی را در جامعه رواج میدهند.»
ماکس وبر ” اعتقاد دارد که روشنفکران را گروهی از افراد جامعه میداند که به علت ویژگیهای خاص شان، دسترسی ویژهای به دستاوردهای معینی دارند که در حقیقت ارزشهای فرهنگی تلقی میشود و در طی آن رهبری جامعهی فرهنگی را به دست میآورند.
شیلز روشنفکران را کسانی میداند که به ارزشهای نهایی میپردازند و در جهان بیقیدتر زندگی میکنند(کاظمی، ۱۳۸۳: ۱۹-۲۰).
ژان پل سارتر مدعی است که روشنفکر کسی است که در آنچه به او مربوط نیست دخالت میکند و مدعی است که بنام برداشتی جامع از انسان و جامعه، به مجموعه حقایق اکتسابی و رفتارهایی که از آنها الهام میگیرند، معترض است(رامیار، ۱۳۹۴: ۲۸).
و بالاخره، ادوارد سعید روشنفکر کسی است که علت وجودیش بازی کردن نقش نماینده همه آن مردم و مباحثی است که در فرآیند جریان عادی، یا فراموش شده و یا به زیر قالیچه رانده شدهاند(سعید، ۱۳۹۳).
در ایران چهار شخصیت علمی (جلال آل احمد، حسین بشیریه، بابک احمدی و سعید حجاریان) روشنفکر را تعریف کردهاند.
از دیدگاه جلال آل احمد، روشنفکری مساوی با آزادی فکر است که صفت اصلی او را خلق، توزیع یا مصرف فرهنگ میداند. او روشنفکر را فردی آزاد از قید تعصب و تحجر مذهبی و آزاد از سلطهی قدرتها میداند(آل احمد، ۱۳۷۲: ۲۳).
حسین بشیریه در یک دستهبندی کلی، روشنفکران را به سه دسته تقسیم میکند:
«در دستهی اول بهطورکلی، روشنفکران کسانی هستند که در خلق و حفظ ارزشهای غایی و تغییرناپذیر درزمینهی حقیقت زیبایی و عدالت نقش دارند. در دستهی دوم از تعاریف، روشنفکران مبلغان عقاید، بنیانگذاران ایدئولوژیها و نقادان وضع موجود به شمار میآیند. در تعاریف دستهی سوم از نظر جامعهشناختی، روشنفکران بهعنوان قشری اجتماعی تلقی میشوند که در توسعه و پیشبرد فرهنگ جامعه نقش دارند.»
او همچنان میافزاید:
«بهطورکلی روشنفکران بر طبق تعابیر گوناگون کسانی هستند که از چارچوبهای سنتی در هر زمینه فراتر میروند، ارزشهای جدید ایجاد میکنند و یا به ارزشهای قدیم جامهیی نو میپوشانند، دستگاههای فکری جدید برای تبیین وجوه مختلف زندگی عرضه میکنند، یا بهکارگیری اندیشه و قدرت انتقادی به حل مسایل و مشکلات عملی میپردازند، فلسفههای جدیدی برای زیستن میپردازند، از وضع موجود اجتماعی و سیاسی انتقاد میکنند و بهطور خلاصه از چنبر چارچوبهای رایج در اندیشه، فرهنگ، علم و هنر بیرون میروند(بشیریه، ۱۳۹۱: ۱۴۷-۲۴۸).
بابک احمدی با بیان نظریههای ذات باورانه و عینیگرا از روشنفکری به گفتمان روشنفکری میرسد. از دیدگاه او ذاتباوری دیدگاهی فلسفی است که اعلام میکند همه هستندگان دارای ویژگی یا ویژهگیهای ذاتی خود هستند.
ویژگی یا بنیاد هر چیز سبب میشود که آن چیز همانکه هست باشد. در این دیدگاه هیچچیز خاصی بدون ویژگی خاص خود نمیتواند وجود داشته باشد… بنابراین بهطور مثال روشنفکر با ویژگیهایی چون منش نظری، مفهومی و انتقادی که همیشه در خدمت فرهنگ است، شناخته میشود(احمدی، ۱۳۹۳: ۳۲-۳۴).
در برداشت عینیگرایانهی رادیکال، جایگاه اجتماعی و طبقاتی روشنفکران مطرح میشود. بیانگران این برداشت مبانی نظم اجتماعی موجود را نمیپذیرند، انتقادهایی تند و ریشهای به مبانی مدرنیته و جامعهی بورژوایی دارند و خواهان دگرگونی مناسبات اجتماعی موجود هستند(احمدی، ۱۳۹۳: ۹۶).
احمدی در برداشت گفتمانی، با تردید در وجود گفتمانی بنام گفتمان روشنفکری که قلمرو زبانی یا بازار اصلی بیان دستاوردهای فرهنگی روشنفکران است، از فراگفتمان سخن میگوید. از دیدگاه او فراگفتمان گسترۀ وسیعی است که دربرگیرندهی تمامی دستاوردهای نوآورانه و نظری در گفتمانهای مختلف است(احمدی،۱۳۹۳: ۱۹۶).
در افغانستان هرچند تعریف مشخصی از روشنفکر ارایه نشده است؛ اما برخی از نویسندههای این کشور، با برشمردن برخی از ویژهگیهای روشنفکران افغانستان، گامهای نخستین شناخت روشنفکر افغانستانی را برداشتهاند.
سیدجواد رامیار، روشنفکری در افغانستان را متفاوت با نسخهی اروپایی دانسته و با توسل به نظریهی ماکس وبر، روشنفکران افغانستان را حاملان اندیشهها میداند، تا صاحبان اندیشه(رامیار، ۱۳۹۴: ۱۴۹).
جوادی غزنوی، روشنفکران افغانستان را به چهار دسته: روشنفکران دینی، روشنفکران دربار، روشنفکران مارکسیست و روشنفکران فاشیست تقسیم میکند(جوادی غزنوی، ۱۳۹۳).
محمد توکل و سیدمحمدنقی موسوی روشنفکران افغانستان را دارای ویژگیهای مثبت و منفی میدانند. از نظر آنان روشنفکران افغانستان دارای ویژگیهای مثبتی همچون قابلفهم برای جامعه، کثرتگرایی و نقد قدرت و ویژگیهای منفیای همچون فاقد تفکر نقاد و عقل خود بنیاد، بیگانگی با جامعه، شتابزدگی، عدم تعهد اجتماعی و قومگرایی هستند(توکل و موسوی، ۱۳۹۶: ۱۵۵-۱۶۰).
اجمل بلوچزاده معتقد است که حکومتهای مستبد، جامعهی خشک و بسته و حضور کمرنگ طبقهی متوسط در جامعهی زراعتپیشهی افغانستان، اجازه نداده است که روشنفکران افغانستان اصلاحات بنیادی را در عرصهی نوسازی و تجدد به میان آورند(بلوچزاده، ۱۳۹۶: ۹۰).
شیوای شرق بر این عقیده است که هویت روشنفکری افغانستان منسوخ است. او ادعا میکند که جریانهایی که بنام جریانهای روشنفکری شناخته میشوند، به دلیل نبود متن مدون و تاریخ اندیشههای این جریانها بهصورت روشن، خارج از دایرهی روشنفکریاند(شیوای شرق، بیتا، ۹۱).
میر محمد یعقوب مشعوف پویایی و ایستایی جنبش روشنفکری را در دورههای مختلف تاریخی بررسی کرده است و نقش آنان را مهم پنداشته است(مشعوف، ۱۳۹۳).
علی امیری جریان روشنفکری به معنای متداول آن را رد میکند و مینویسد: افغانستان چیزی که مطلقاً نداشته یک جریان اصیل روشنفکری است. تنها یکمشت بروکرات و اخبارنویس وجود داشته است که در غیبت یک جریان روشنفکری جدی، شبحوار به توهم وجود جریان روشنفکری دامن زده است(امیری، ۱۳۹۱: ۲۳۷).
دکتر داودشاه صبا هم نظری مشابه نظر علی امیری دارد. وی خاطرنشان میسازد که در درازنای سدهی بیستم، عملکرد روشنفکر ما، بهجز استثنائاتی در دورهی امانی، به عوض آوردن چرخش مثبت در شیوهی زندگی مردم و انطباق و هماهنگی آن با جو اجتماعی – محیطی جهانی، فاجعه به بار آورده است که هم خودش را به سرگیجگی مزمن فکری و روانی کشانده و هم انسانهایی را که در معرض عملکرد تاریخی – اجتماعیاش قرارگرفتهاند(صبا، ۱۳۸۳: ۸).
مکثی بر آراء و نظریههای صلاحالدین سلجوقی در عرفان
صلاحالدین سلجوقی در هرات رشد و نمو یافت. شهری که به خاک اولیا (سکورسکی، ۱۳۷۰) مشهور است. در طول تاریخ، عرفان جزء لا يتجزای هویت هرات بوده است و تقریباً تمام اندیشمندانی که در این شهر زیست داشتهاند، بهنوعی با عرفان سروکار داشتهاند.
سلجوقی یکی از کسانی است که نام او با عرفان گرهخورده است. عرفان بهعنوان تجربهی شخصی در زندگی سلجوقی بهدرستی واکاوی نگردیده است. اینکه او مقام عارف و صوفی عرفانی را کسب کرده باشد، بهدرستی مشخص نیست. اما آثار او بهخوبی نشان میدهد که سلجوقی دلبستگی خاصی به عرفان داشته است.
نوشتههای سلجوقی بهدرستی وابستگی فکری او را به عرفان اسلامی نشان میدهد. اوج اعتقاد صلاحالدین سلجوقی به عرفان را میتوان در کتاب آیینهی تجلی یافت. کتابی که مجموعهای از پرسشهای مایل هروی و جوابهای صلاحالدین سلجوقی به زبان شعر است.
در این کتاب، مایل هروی ۱۴ پرسش کلی را مطرح کرده است. این پرسشها بیشتر حولوحوش مباحثی چون اصل زبان، مفهوم بیان، آغاز تمدن، حس ششم، ربط جسم و جان، ازل و ابد، خیر و شر، ماهیت نور، اصل مکان و زمان، ابعاد ثلاثه، چیستی غریزه، چرایی اضطراب و… میچرخد.
سلجوقی تمام جوابهای خویش را با تمسک به عرفان اسلامی ارایه میدارد و در مقدمهی پاسخهایش صریحاً بیان میدارد که جواب تمام پرسشهای مطرحشده در عرفان اسلامی قابل دریافت است.
کلیدش در دل عرفان نیوش است
به دستپاک الهام سـروش است(هروی و سلجوقی، ۳۴۴: ۹).
سلجوقی جایی دیگر، خود را عارف میداند و اذعان میدارد که پرسشهایی را که به علم تجربی مربوط است نمیتواند بهدرستی جواب دهد:
عزیزم مایل ای جان برادر
سخندان و سخنسنج و سخنورنوشتم بهر تو سطری عرفان
که نزد دوست باشم سر بهفرمانسؤالاتی که از عرفان خبرداشت
و یا از رنگ و بوی آن اثر داشتبهطور مجملی دادم جـوابش
خطا گر میپذیری ورصوابشسؤالاتی که بر «ساینس» مبنی است
سروکارش به این شوریده سر نیستمیان شعر و عرفان ز عرفان آشناییست
که عشق و جذبه از عرش خداییستز عرفان نظم اگر پیرایه گیرد
فراز عقـد پـروین پایه گیرد«مرا زین شاعری خود عار ناید
که در صد قـرن چون عطار ناید»حقیقت مایهی علم است ای جان!
تخيـل پایگاه شعـر و عـرفان(هروی و سلجوقی، ۱۳۴۴: ۱۶-۱۷).
روح عرفانی نوشتههای سلجوقی را میتوان در تمام آثار او مشاهده کرد. او در نقد بیدل تسلط خویش به عرفان اسلامی را نشان داده است. در کتاب تجلی خدا در آفاق و انفس که در مورد اثبات وجود خدا نگاشته شده است، رگههایی از استدلال عرفانی را در بحث دین، تصوف و فلسفه میتوان بهخوبی مشاهده کرد(سلجوقی، ۱۳۶۳: ۸۷).
او حتی زمانی که میخواهد در مورد هنر سخن بگوید، به عرفان متوسل میشود. برای اثبات جایگاه هنر رباعیای از عمر بن فارض صوفی جهان اسلام را بیان میدارد(سلجوقی، ۱۳۹۳: ۳۸).
فلسفه
در نوشتههای زیادی که در مورد سلجوقی نگارش یافته است، او را فیلسوف خواندهاند. حتی بشیر احمد انصاری از او بهعنوان آخرین فیلسوف شرق یاد کرده است. آثار فلسفی او را کتابهای جبیره، نگاهی به زیبایی، تقویم انسان، تجلی خدا در آفاق و انفس و افسانهی فردا خواندهاند(سلجوقی، ۱۳۹۶:۲۳).
جبیره یکی از مهمترین کتابهای فلسفی سلجوقی است. او هستی انسان را متشکل از سه عنصر فكر، عمل و حس میداند:
«…هستی زنده و راستین تو را از سه گوهر آفریدهاند: فکر، عمل، حس. باید که فکر تو متوجه حق باشد و عمل تو جانب حق گراید و حس تو به سوی زیبایی شتابد و آن سه حرکتاند که برای این سه موضوع آفریده شدهاند و تو باید که این سه گوهر قدسی را بیکار و بیهوده نگذاری و همیشه در کار آنها باشی و مانند مشعلی انوار حق و خیر و زیبایی را به اطراف خود بتابی، نه برای اینکه ترا بستایند و یا پاداش مادی دهند و یا اینکه از این راه کسب بزرگی و نیرو کنی؛ بلکه برای اینکه تو باید مانند آفریدگار خودکار خود را بدون هیچ هدف دیگری و محض به خاطر آن کار انجام دهی. باید راست بیندیشی و نیکویی کنی و هر چیز را به چشم زیبایی ببینی فقط برای اینکه راستی راست، نیکویی نیکو و زیبایی زیباست»(سلجوقی، بیتا: ۳-۴).
بر علاوهی این موضوع، او شانزدهگونه «جبیره را برمیشمارد و هرکدام را در فصلی جداگانه توضیح میدهد. جبیره از دیدگاه او به دو نوع «پالوده» و «آلوده» تقسیم میشود. جبیرههای که بهصورت تامی و تزکیه به میان میآیند، بنام «پالوده» و جبیرههایی که بهصورت انحطاط و انحراف به میان میآیند، بنام «آلوده»، یادشدهاند(نظری آریانا، ۱۳۸۶: ۱۹).
سلجوقی گاهی با فلاسفهی غربی درگیر میشود. او با تقسیمبندی الحاد که فلاسفهی عربی زیادی را دربرمیگیرد، به تجلی خدا در آفاق و انفس، از برهان علاء الغایاتی، علام الوجودی، امور انسانی تکوینی مدد میجوید.
او نهتنها تاثر فلسفه بر دین را رد میکند بلکه معتقد است که دین را در کیان ذاتی خود به فلسفه هیچ احتیاجی ندارد. فلسفه باید در خدمت دین قرار گیرد؛ زیرا فلسفه محصول و مولود غریزهی خودیابی و خداجویی است(سلجوقی، ۱۳۶۳: ۷۵).
نگاه سلجوقی به انسان و ماهیت آن، قرآنی است. او تقویم انسان را با الهام از آیهی قرآنی {لقد خلقنا الانسان فی احسن تقویم} نگاشته است.
از دیدگاه او انسان راستین نه دیدگاه فردگرایان و نه دیدگاه جمعگرایان تبلور یافته است؛ بلکه انسان راستین همان انسانی است که فردیت و مجمع را در خود جمع کرده است:
«افراطیون فردیت به مجمع توجهی ندارند و تفریطیون آن، یعنی افراطیون اشتراکیت به فردیت عنایتی نمیکنند درحالیکه انسان اینطور چیزی نباید باشد؛ زیرا انسان به قطعنظر از همه این افکار شاذه که بعضیها به روی کار آوردهاند، موجودی است که فردیت و اشتراکیت هر دو در ماهیت او داخل است»(نظری آریانا، ۱۳۸۶: ۲۳-۲۴).
سلجوقی بهمثابهی فیلسوفی آیندهنگر، کاپیتالیزم و پرولتاریا را محتوم به شکست میداند. او با تأکید بر اینکه «نه کاپیتالیزم مست و نه پرولتاریای دیوانه، هیچکدام نمیتوانند، نیازهای بشر را برآورده سازند؛ بر آیندهی درخشان بشری پای میفشارد که از گوهر ذاتی خویش پیروی میکند.
این گوهر ذاتی همان فطرت اسلامی است که به بهار انسانیت میانجامد»(سلجوقی، ۱۳۸۳: ۴۰-۵۲).
سلجوقی را شاید بهسادگی نتوان فیلسوف خواند ولی او نقش مهمی در شناخت فلسفه در افغانستان ایفا کرده است. در تمام نوشتههای او بهخوبی میتوان به فلسفه و نقد آن رسید. او اندیشمندی اخلاقگراست که متأثر از فلسفهی اخلاقگرایان است.
در تقسیمبندی او از ماهیت انسان (فکر، عمل و حس) میتوان به کانت رسید. او با تقسیمبندی الحاد و حوالهی آن به فلاسفهی غربی، بهخوبی نشان میدهد که در فلسفه، به خداباوری و اخلاق پایبند است. اما با تمام اینها، او پیرو فلاسفهی اخلاقگرای غربی است.
«علامه در فلسفهی اخلاق بیشتر متأثر از آرای اخلاقی دیگران است. در قدم اول، آنچه در فلسفهی اخلاق علامه سلجوقی ارزش دارد، پارهای از نقدهایی است که ایشان از فلسفهی غرب نموده است. در گام نخست علامه سلجوقی از سوفسطاییان به نیکی یاد نمیکند و کار ایشان را درخور نکوهش میداند. علامه میگوید: در حصهی فکر دوم، فکر یونان به مصیبتی گرفتار شد و آن مصیبت سوفسطاییها بودند. حتی علامه سلجوقی بعضی از نحلههای جدید فکر فلسفی را بنام سوفسطاییان جدید یاد نموده کار ایشان را درخور نقد میشمرد و آنان را منهدمکنندهی کاخ ارزشهای اخلاقی آسمانی میداند. علامه سلجوقی در فلسفهی اخلاق، سخت تحت تأثیر آراء اخلاقی سقراط و افلاطون است و معتقد است که حقیقتاً اخلاق آن چیزی است که سقراط عملاً و افلاطون نظراً دربارهی آن حق حقیقت را ادا کردهاند و اخلاق سقراط و افلاطون معراج آن مبادیای است که فلسفه میتواند به آنجا برسد(غوریانی، ۱۳۸۶: ۱۳۴-۱۳۵).
شعر
سلجوقی با شعر از دو جنبه پیوند ناگسستنی دارد. از یکسو شاعر است و از سوی دیگر منتقد ادبی. او در پاسخ پرسشهای مایل هروی که به شعر تقدیم شده، پاسخهای خویش را به زبان شعر مینگارد.
در نامههایی به اطرافیان و دوستان خویش هم از زبان شعر استفاده میکند. او بنیان شعر را الهام قلبی میداند و به انقلاب شعری به سبک نوگرایان اعتقادی ندارد(کاوه، ۱۳۸۶: ۱۲۱).
سلجوقی دو نوع شاعر را به رسمیت میشناسد: شاعر خوب و شاعر بد. اما در دین خود دو روایت داریم؛ یک حدیث شریف میگوید: «شعرا شاگردان خداوندند» و حدیث دیگری تصریح میکند که: «شعرا سگهای دوزخاند»(سلجوقی، ۱۳۸۸: ۱۳۴).
سلجوقی در کتاب «افکار شاعر» به نقد حافظ، خاقانی، بیدل، مولانای روم و گلشن راز پرداخته است. از دیدگاه او، شعر حافظ مملو از عشق و رندی و مشحون از دین و فلسفه و تصوف و اخلاق است.
خاقانی را علیالسویه هم شاعر و هم فیلسوف میشناسد. بیدل را شاعری فکور و فیلسوف و همفکر افلاطون معرفی میکند(رجایی، ۱۳۸۶: ۶۹).
سلجوقی از اولین کسانی است که اشعار بیدل را نقد کرده است. شاید به جرأت بتوان گفت که او نخستین کسی است که در معرفی بیدل در گسترهی جغرافیای زبان فارسی نقش ارزندهای ایفا کرده است.
با اینهمه نقد بیدل سلجوقی مورد نقد قرار گرفته است. دکتر داوود منیر از جملهی کسانی که بر نقد بیدل، نقدی نگاشته است:
«هرچند علامه سلجوقی، شعر بیدل را بهتمامی با معیارهای دقیق نقد امروز بررسی نمیکند و این اثر (نقد بیدل) او را از نظر روششناختی شاید نتوان به نوع نقد منطبق دانست؛ اما اگر هدف نقد، شناسایی هر چه بیشتر شاعر برای مخاطبانش باشد، بدون مبالغه سلجوقی از عهدهی این مهم بهدرستی بدر آمده، ضمن اینکه او بیشتر به اندیشهی بیدل توجه دارد و روند فکری و جهانبینی اندیشهای او را دنبال میکند تا ویژگیای شعری او را از نظر زبانی، شیوهی پرداخت و برخورد زیبایی شناسانه. سلجوقی نقدینههای فکر بیدل را برای ما نشان میدهد(منیر، ۱۳۸۶: ۱۰۴).
دکتر خلیلالله افضلی بیدلشناس جوان نیز نگاشته است:
«صلاحالدین سلجوقی زمانی دستبهقلم برد و «نقد بیدل» را نوشت که تا آن هنگام اثری در مورد افکار و اندیشههای بیدل پا به میدان نگذاشته بود و اکنون نیز پس از ۵۳ سال از انتشار این کتاب، اثری جدی و مطرح در این زمینه وجود ندارد»(به نقل از سلجوقی، ۱۳۹۶: ۲۳۴).
سلجوقی چه در مقام شاعر و چه در مقام ادیب منتقد، پیرو همان نظریهی شاعر خوب و بد خود با توجه به برداشت اسلامی خود است. او شعر را زمانی سودمند میداند که در خدمت تعالی روح بشر و سعادت دنیا و آخرتش عمل کند.
سیاست
زندگی سلجوقی با سیاست عجین شده بود. او هم نظریهپرداز سیاسی بود و هم سیاستمداری که در حوزهی عمل فعال بود. زندگی سیاسی او در کسوت مأمور و دیپلمات دولت و حامی سرسخت مناسبات حاکم گذشت.
در حوزهی نظری، نوشتههای او متأثر از سیاست است. کاپیتالیسم را مست و پرولتاریا را دیوانه میخواند. گاندی را میستود و از استعمار متنفر بود.
از دیدگاه او افغانستان در صف نخست مبارزه با استعمار در منطقه قرار داشت. سلجوقی بر این باور بود که استعمار چهار رکن اساسی کشورهای زیر سلطهی خود را هدف قرار داده است: دین، ثروت، کیان ملی و غیرت را(سلجوقی، ۱۳۸۳: ۳۲-۳۸).
سلجوقی نظریهپرداز مستقل سیاسی نیست. سیاست از دیدگاه او همان چیزی است که دین فرموده است. با نظریههای مدرن سیاسی که برخواسته از افکار فیلسوفان سیاسی غرب است مخالفت میورزد و راه نجات بشری را در پیروی از سیاست دینی میداند.
صلاحالدین سلجوقی و روشنفکران
در بررسی زندگی سیاسی صلاحالدین سلجوقی، به دو نکتهی ظریف میتوان پیبرد. او مورد هجمهی دو شخصیت قرار گرفته که هر کدام نمایندگی از طیف فکری خاص خود مینمودهاند.
حاجی محمد اسماعیل سیاه (۱۳۲۴-۱۲۳۶ ش) که از او بهعنوان سیاه سپیداندرون(آرزو، ۱۳۸۰) یادکردهاند و سلجوقی او را «هزالی حریص»، «بلندگوی عناصر ارتجاعی»، «متحجر»، «سخنچین» و «دیننمای سراپا ریا» میخواند؛ کسی است که در زمان مسؤولیتهای رسمی سلجوقی در هرات، او را به باد انتقاد گرفته است.
در حقیقت انتقاد از مکاتب (مدارس) مدرن در تاختن به شخصیت سلجوقی تجلی یافته است. محمد اسماعیل سیاه که از طنزپردازان مشهور آن زمانه بود، هزلیاتی در هجو سلجوقی سروده است:
یا چرا پار معلم عوض اجرت خـود
کرده در ترب تلاميذ نهانی زردکاستاد از بـرای تـلاميـذ درس مـا
في كفهالقضيب و فـي فـمـه الـزاقمعلم چه شد آن که دفـع صـداع
نمـیکـرد الا بـه طـفـلان جمـاع(سلجوقی، ۱۳۹۶: ۱۶).
سلجوقی در «نقد بیدل» از آن روزگار سخت و مشکلاتی که محمد اسماعیل سیاه برای او به وجود آورده بود، چنین نگاشته است:
«…روزگاری که من بار اول مکاتب ابتدایی را در هرات به حيث مدير معارف افتتاح میکردم، بعضی عناصر ارتجاعی، وجود این مکتبها را خلاف دین معرفی میکردند، طبیعی است که بیگانگان نیز دوست داشتند که این آتش را دامن بزنند. در آنوقت شاعری بود هزال و برای کسب شهرت و محبوبیت خود بهشدت برخلاف معارف، مکاتب و معلمین آن، تبلیغات هزلآمیز و هجو کارانه و بلکه پر از اتهام و افترا به لباس شعر هزلی میسرود و بهسرعت برق نشر میداد و موجب خرسندی عناصر ارتجاعی و هم تا حد زیادی مانع پیشرفت مساعی من و طرفدارانم میشد.
ولی دیری نگذشت که مردم به ارزش علم و معرفت فهمیدند و اینگونه مردمان به گفتهی بیدل «به افسون قبول خلق هرزهگو» بودهاند، نزد ایشان منفور شدند و هنوز معلوم شد که اینطور مردم حریص و بیآزرم، عیوب اجتماعی خویش بیشتری از امثال «سعایت یعنی واقعهنگاری نیز داشتند و این دعوی کاذب دینداری برای پوشیدن آن عیوب رسوایی آفرین خود ایجاد نموده بودند(سلجوقی، ۱۳۸۸: ۱۳۴-۱۳۵).
به همان اندازه که سلجوقی، اسماعیل سیاه را به ارتجاع متهم میسازد؛ خود از طرف روشنفکران کابلنشین، متهم به حقهبازی و ارتجاع میگردد.
میر محمد صدیق فرهنگ از روشنفکران مشهور آن دوره، در خاطرات خویش بهشدت به سلجوقی تاخته است.
«یکی از رجال آن عصر که فضل و دانش با حقهبازی در وجود او باهم جمع شده بود… صلاحالدین سلجوقی رئیس عمومی مطبوعات آن زمان است. صلاحالدین خان سلجوقی پسر یک نفر ملا از اهل هرات بود که پدرش در محکمهی آن ولایت وظیفهی فتوا را به عهده داشت. وی علوم قدیمه را در آن شهر نیک فراگرفته از کودکی به ظرافت آمیخته با گستاخی شهرت داشت…
من صلاحالدین خان سلجوقی را از نزدیک ندیده بودم؛ اما آگهی داشتم که او از یکسو شخص دانشمند و با فضیلت و نویسنده چیرهدست است و از سوی دیگر نمام و متملق که بسا اشخاص را با گزارشهای درست یا نادرست خود سر به نیست کرده است. نظر به سابقهی روشنفکری که خودش داشت، اکنون به دستگاه ارتجاع پیوسته بود با روشنفکران بهطور خاص خصومت میورزید و از حکومت و راه و رسم آن بهشدت در برابر ایشان مدافعه میکرد»(فرهنگ، ۱۳۹۴: ۱۶۴- ۱۶۵).
فرهنگ حتی کار را بهجایی رسانده است که از بیان کوچکترین مسایل شخصی سلجوقی ابا نورزیده و برای بدنامی او از افشای رازهای شخصی او دریغ نکرده است. خاطرات فرهنگ پر از اتهامزنی شخصی و ذکر خاطراتی از وابستگی سلجوقی به دستگاه حاکمیت است(فرهنگ، ۱۳۹۴: ۲۴۰ -۲۴۱(.
نتیجهگیری
صلاحالدین سلجوقی اندیشمند بزرگی است. افق اندیشههای او شعر و ادب، زبان عرب، فلسفه، عرفان و علوم دینی و حتی علوم جدیدهی تجربی را درنوردیده بود.
زندگی او مقارن با دورهای است که شکوفایی علمی در افغانستان آغاز یافته بود و سلجوقی از چنین فرصتی استفادهی اعلایی نمود. او در زبان عرب جایگاه ویژهای یافته بود که هیچ غیر عربی نتوانسته بود به چنین جایگاهی برسد؛ اما اینکه او را فیلسوفی دارای فکر مستقل بدانیم، جای تردید وجود دارد.
سلجوقی آراء فلسفی غرب را به بحث و تحلیل گرفت و از میان آراء فلاسفه، آنچه را که به اندیشهی اسلامی او منافات داشت، بهطورکلی مردود شمرد. نگاه او به مدرنیته، نگاه تجدد اسلامی متأثر از جهان عرب بود.
او حتی آینده را از آن اسلام میدانست و شاید به تعبیری بتوان او را روشنفکر دینی خواند. زندگی و افکار او در دورهای رقم خورد که فضای سیاسی افغانستان، بین دو فکر ارتجاعی و روشنگرانه در تلاطم بود.
او از یکسو، با نکوهش اسماعیل سیاه که به قول سلجوقی نماد ارتجاع بود؛ روبرو گشته بود و از سوی دیگر، روشنفکرانی چون محمد صدیق فرهنگ بر او تاختهاند.
این حد وسط سلجوقی، از او روشنفکری ساخته بود که میتوان به روشنفکر فرهنگی تعبیر کرد. دغدغههای اصلی سلجوقی از آبشخور فرهنگ نشأت میگرفت و حتی مناسب دولتی او در این راستا رقم خورد.
با وجود حملات شدید روشنفکران آن زمان به سلجوقی، او از جملهی کسانی است که خدمات علمی بیشتری از رقبایش انجام داده است.
سلجوقی را اگر نتوان پرکارترین نویسندهی افغانستان دانست؛ به جرأت میتوان او را یکی از پرکارترین نویسندگان تاریخ افغانستان دانست، رسالتی که از روشنفکر فرهنگی میتوان انتظار داشت.
منابع
الف) کتابها
آل احمد، جلال.(۱۳۵۶). خدمت و خیانت روشنفکران. شیراز: انتشارات طلوع.
احمدی، بابک. (۱۳۹۳). کار روشنفکری. تهران: انتشارات مرکز، چاپ ششم.
احمديار، وحدت.(۱۳۹۵). بررسی روشنفکری در افغانستان. مشهد: نشر بدخشان.
امیری، علی.(۱۳۹۱). خواب خرد، تأملاتی در باب زمان حال. کابل: انتشارات امیری.
آرزو، عبدالغفور.(۱۳۸۰). سیاه سپید اندرون؛ سیری در آثار محمداسماعیل سیاه. مشهد: انتشارات ترانه.
بلوچزاده، اجمل.(۱۳۹۶). روشنفکری در افغانستان؛ بررسی زمینههای شکلگیری. کابل: نشر پرند.
توکل، محمد و سیدمحمدنقی موسوی.(۱۳۹۶). روشنفکری در افغانستان؛ نگاهی جامعهشناختی. تهران: نشر جامعهشناسان.
جوادی غزنوی.(۱۳۹۳). نقد و بررسی جنبش روشنفکری افغانستان. قم: انتشارات وحدت -بخش.
خلیلی، خلیلالله.(۱۳۱۰). آثار هرات. هرات: مطبعهی دانش.
رامیار، سیدجواد.(۱۳۹۴). جامعهشناسی روشنفکری در افغانستان (۱۹۹۲-۱۹۰۰). هرات: نشر عرفان.
سعید، ادوارد.(۱۳۹۳). نقش روشنفکر. مترجم حميد عضدانلو. چاپ دوم. کابل: انتشارات آرمانشهر
سکورسکی، رادک.(۱۳۷۰). خاک اولیا؛ هرات در زمان جنگ. مترجم عبدالعلی نور احراری. بیجا: چایخانهی زوار.
سلجوقی، صلاحالدین.(۱۳۶۳). تجلی خدا در آفاق و انفس. بیرجند، بوذرجمهری.
سلجوقی، صلاحالدین.(۱۳۸۳). افسانهی فردا. پشاور: مرکز نشراتی پیغام.
سلجوقی، صلاحالدین.(۱۳۸۸). نقد بیدل. چاپ دوم. تهران: انتشارات عرفان
سلجوقی، صلاحالدین.(۱۳۹۳). تأثیر اسلام بر فلسفه و هنر. بشیر احمد انصاری. قاهره: بخش فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی افغانستان در قاهره.
سلجوقی، صلاحالدین.(بیتا). جبیره. کابل: مدیریت عمومی نشرات ریاست مستقل مطبوعات.
سلجوقی، نصرالدین.(۱۳۹۶). روح دانا. هرات: انتشارات مؤسسهی پژوهشی بایستغر
شیوای شرق.(بیتا)، روشنفکر و اقتدار سیاسی. کابل: انتشارات تمدن شرق.
صبا، داودشاه.(۱۳۸۳). روشنفکر، اندیشه و عمل. هرات: انتشارات تانک مرکز.
فرهنگ، سید محمد فاروق و سید ضیاء فرهنگ.(۱۳۹۴)، خاطرات میرمحمد صدیق فرهنگ. تهران: انتشارات تیسا.
کاظمی، عباس.(۱۳۸۳). جامعهشناسی روشنفکری دینی در ایران. تهران: انتشارات طرح نو.
مشعوف، ميرمحمد يعقوب.(۱۳۹۳). سیر حرکت جنبش روشنفکری در افغانستان. کابل: انتشارات سعيد.
هروی، مایل و سلجوقی، صلاحالدین.(۱۳۴۴). آیینهی تجلی؛ سؤال از مایل هروی، جواب از صلاحالدین سلجوقی. کابل: مطبعه دولتی.
ب) مقالهها
رجایی، محمد مسعود. افکار علامه سلجوقی در «افکار شاعر»، مجموعهمقالات همایش علامه سلجوقی؛ اندیشمند فردا، ۱۳۸۶.
غوریانی، احمدشعیب. علامه سلجوقی و فلسفهی اخلاق، مجموعهمقالات همایش علامه سلجوقی؛ اندیشمند فردا، ۱۳۸۶.
کاوه، علی احمد. شعر انسانی، شهر الهی، مجموعهمقالات همایش علامه سلجوقی؛ اندیشمند فردا، ۱۳۸۶.
منیر، محمد داوود. بیدل به روایت سلجوقی، مجموعهمقالات همایش علامه سلجوقی؛ اندیشمند فردا، ۱۳۸۶.
نظری آریانا، گل احمد. مردی در جستوجوی آب زندگانی، مجموعهمقالات همایش علامه سلجوقی؛ اندیشمند فردا، ۱۳۸۶.
وبسایتهای اینترنتی
۱. رسالت؛ سایت بشیر احمد انصاری www.bashir




