بازاندیشی مفهوم دولت افغانی
گفتوگوی متیو لوموان با احمدفهیم عبداللطیف[۱]
ترجمۀ عتیق اروند
مقدمه
افغانستان اغلب از دریچه روایتهای آشنایی چون شکافهای قومی و قبیلهای، منازعات قومی، محافظهکاری مذهبی و مقاومت در برابر قدرتهای خارجی تصویر میشود. این گفتوگو تلاشی است برای نگاهی متفاوت به تاریخ و روند تحول سیاسی این کشور.
احمد فهیم عبداللطیف، دانشمند علوم سیاسی، شکلگیری دولت افغانستان را از منظر نیروهای مسلح، نهادهای حکومتی و سازمانهای سیاسی بررسی میکند و در برابر توضیحهای سادهانگارانه و ذاتگرایانه درباره گذشته و حال افغانستان قرار میگیرد. او در گفتوگو با ماتیو لوموان، سردبیر ارشد نووستان، درباره فروپاشی نیروهای امنیتی افغانستان در سال ۲۰۲۱، ماهیت دولت در حال شکلگیری طالبان، کارزارهای خشونتبار دولتسازی امیر عبدالرحمن و نقش پیچیده نفوذ بریتانیا در شکلگیری افغانستان معاصر سخن میگوید.
این گفتوگو همچنین تصویر ماندگار افغانستان بهعنوان کشوری منزوی و «گورستان امپراتوریها» را به چالش میکشد و نشان میدهد که چگونه پویشهای سیاسی داخلی و نیروهای خارجی، در تعامل با یکدیگر، مسیر تاریخ افغانستان را شکل دادهاند.
افغانستان را غالباً از طریق کلیشههایی چون قبیلهگرایی، نزاع قومی، تهاجم خارجی و شکست اجتنابناپذیر دولت[۲] توضیح میدهند. احمدفهیم عبداللطیف کارشناس علوم سیاسی، معتقد است که این چارچوبهای تحلیلی، تاریخ پیچیدهتر شکلگیری و تکوین دولت در افغانستان را در هالهای از ابهام قرار میدهد. عبداللطیف در گفتوگو با متیو لوموان سردبیر نشریۀ نوواستان، فروپاشی ارتش افغانستان در سال ۲۰۲۱، دولت نوظهور طالبان، میراث لشکرکشیهای امیر عبدالرحمان خان، نفوذ هند بریتانیایی و این پرسش که چرا افغانستان هرگز صرفاً گورستانی منزوی برای امپراتوریها نبوده را مورد تحلیل قرار میدهد.
افغانستان بارها با تعابیری موجز و سادهانگارانه توصیف شده است: جامعهای قبیلهای،دارای گسست قومی، محافظهکاری مذهبی، حامل مداخلات خارجی و سرانجام آنچه که عدم امکان تأسیس یک دولت مدرن خوانده میشود. در نظر عبداللطیف، این توصیفات نهتنها ناقصاند، بلکه اغلب مانع فهم این مسئله میشوند که دولت افغانستان در واقع چگونه تکوین یافته است. پژوهش وی فرایند دولتسازی را از مسیر نیروهای مسلح، نهادهای قهری و تشکیلات سیاسی افغانستان پی میگیرد. بخشی از علاقۀ عبداللطیف به چنین مباحثی، ناشی و حاصل فروپاشی حیرتآور نیروهای امنیتی افغانستان در سال ۲۰۲۱ است. رویدادی که او را از نزدیک درگیر ساخته بود؛ هنگامی که خانوادهاش در هرات تحت محاصرۀ طالبان بسر میبردند. آن فروپاشی، پرسش تاریخی بزرگتری را پیش کشید: چرا حکومت[۳] داکتر نجیبالله پس از خروج نیروهای شوروی در سال ۱۹۸۹، به مدت سه سال تاب آورد، اما دولت افغانستان که در دو دهه[۴] از حمایت غرب برخوردار بود، پس از خروج نیروهای آمریکایی با چنان سرعتی درهم فروپاشید؟ بر این اساس، تحلیل عبداللطیف در میان گذشته و آینده در حرکت است: از آپاراتوسهای دولت کنونی طالبان گرفته تا لشرکشیها و کارزارهای تحکیم قدرت در قرن نوزدهم به رهبری امیر عبدالرحمان خان، و از تفسیرهای قومی معاصر از سیاست در افغانستان گرفته تا برساخت استعماری این کشور به مثابه یک دولت حائل.[۵]
نوواستان: شما سالهاست که مشغول پژوهش و تدریس در باب افغانستان هستید و همزمان میکوشید تا از بازنماییهای اگزوتیک یا ذاتگرایانه فراتر روید، آیا تجربه، مواجهه و یا سرخوردگی فکری خاصی وجود داشت که شما را به مطالعۀ مفهوم دولت افغانی از طریق بررسی تاریخ نیروهای مسلح واداشت؟
احمدفهیم عبداللطیف: به گمانم پاسخی دو سطحی به این پرسش وجود دارد که هر دو سطح آن نیز تا حدودی کلیشهای است. در باب نیروهای مسلح، آنچه که توجه مرا به خودش جلب کرد، فروپاشی نیروهای دفاعی و امنیتی در سال ۲۰۲۱ بود. به خاطر دارم مادرم و تابستان ۲۰۲۱ هرات را که کل شهر در محاصرۀ طالبان بود. سعی میکردم به او توضیح دهم که تصرف یک شهر و یا هر هدف مستحکمی بدون بهرهگیری از توپخانۀ سنگین و نیروی هوایی، تا چه حد دشوار و تقریباً ناممکن است. یادتان باشد که بر مبنای چنین منطقی، حکومت افغانستان پس از خروج نیروهای شوروی در سال ۱۹۸۹، به مدت سه سال دوام آورد: حکومت کنترل شهرهای خرد و کلان را در دست داشت، در حالی که مجاهدین سابق بر بخش عمدهای از مناطق روستایی تسلط داشتند. فقط با فروپاشی خود اتحاد جماهیر شوروی و قطع کامل حمایتهای خارجی بود که رژیم داکتر نجیبالله سقوط کرد. اما در سال ۲۰۲۱ چنین اتفاقی رخ نداد. شوک و ناباوری خویش را تا همان لحظات آخر سقوط به یاد دارم. چگونه چنین چیزی ممکن بود؟ چگونه نیرویی با آن عظمت و تجهیزات فراوان، آن گونه مضمحل شد؟ آن کنجکاوی سبب شد تا این معما را به شکلی عمیقتر پی بگیرم و همچنین پرسشهای گستردهتری را پیرامون خشونت، اجبار و نیروی نظامی از منظری تاریخی و جامعهشناختی دنبال کنم. و این امر باعث شد تا نیروهای مسلح را به مثابه زاویهای جهت تحلیل شکلگیری و تکوین دولت در افغانستان برگزینم. در سطحی کلانتر، علاقۀ من به شکلگیری دولت، ریشه در تجربۀ شخصیام از دوران رشد و بالندگیام در افغانستان دهۀ نخست قرن بیستویکم دارد. فضایی آکنده از نوسانات شدید احساسات و امیدهای جمعی، و نیز میل به تغییر و اصلاحات حاکم بود. اما در عین حال، تنشهای اجتماعی، نابرابریها، آسیبپذیریها و عدم اطمینان نیز وجود داشت. شیرازۀ کشور و جامعه پیش از تولد من، به دلیل درگیریهای نیابتی[۶] و جنگ داخلی از هم پاشیده بود و این میراث ناگزیر هنوز هم احساس میشد. گمان میکنم گونهای از اختلال اضطراب پس از ترومایی[۷] جمعی را تجربه میکردم که پس از همۀ این نزاعهای خشونتآمیز و تروماهای جمعی به طرق مختلف در یک جامعه بروز میکند. این قضیه مرا کنجکاو ساخت تا پیچیدگی آنچه در حال وقوع بود را بفهمم و گرهی از آن را باز کنم. به این هدف که دستکم آن را برای خودم قابل فهمتر و درکپذیرتر گردانم. همزمان با کشف شور و اشتیاقم به علوم انسانی و اجتماعی، سعی کردم تا این حس کنجکاوی را در بستر همین علوم پیگیری کنم. شکلگیری دولت پاسخی کاملاً مناسب برای تمامی این اشتیاقها و بنبستها بود. بنابراین از این منظر، این نمونهای بسیار کلیشهای از یک دانشجوی افغانستانی علوم اجتماعی است که میکوشد تا دریابد چه چیزی در کشور خودش «اشتباه» پیش رفته است.

تصویری از فهیم در جریان یک گردش خانوادگی در حومه هرات، افغانستان، حدود سال ۲۰۰۵. نشر عکس با اجازه خود فهیم
شما فروپاشی سریع حکومت افغانستان در سال ۲۰۲۱ را در برابر بقای حکومت داکتر نجیب به مدت سه سال پس از خروج نیروهای شوروی در سال ۱۹۸۹ قرار دادید. چه عاملی این تفاوت را توضیحپذیر میکند؟
میخواهم به دو تفاوت کلیدی اشاره کنم:
۱. انسجام داخلی نظام
۲. حمایت بینالمللی
ارتش افغانستان در سال ۱۹۸۹ از بروکراسی منسجمتری برخوردار بود و حول محور کادری از متخصصانی آموزشدیده به سبک شوروی ـ از دهۀ ۱۹۵۰ به بعد ـ تشکل یافته بود. ارتش افغانستان در سال ۲۰۲۱ ترکیبی بسیار ناهمگونتر داشت. در این دور، نیروهای حرفهای آموزشدیده در دوران شوروی با نیروهای تازهوارد و تازهتشکیل درهم آمیخته بودند و معیارهایی چون روابط مرید و مرادی و نزدیکی به احزاب و جناحهای حاکم، اغلب بیش از صلاحیتهای کاری اهمیت داشتند. نیروهای مسلح نیز همچون ائتلاف گستردهتر نخبگان ـ که طبقۀ حاکم کشور را تشکیل میدادند ـ ساختاری ناهمگون داشتند؛ گرفتار منافع شخصی و فساد اداری و فاقد انسجام سازمانی لازم بودند.
دومین تفاوت عمده، مسئلۀ حمایت بینالمللی بود. ارتش در سال ۱۹۸۹، موفق شد به بقای خود ادامه دهد زیرا خروج نیروهای شوروی با قطع فوری و چشمگیر حمایتهای نظامی ـ اعم از تجهیزات و بستههای کمکی ـ همراه نبود. به همین دلیل، دولت صرفاً زمانی سقوط کرد که خود اتحاد جماهیر شوروی فروپاشید. اما در مقابل، خروج آمریکا اختلال بسیار شدیدتری را در زمینۀ تأمین و نگهداری تجهیزات حیاتی به همراه داشت. ارتش افغانستان عملاً یکی از ارکان کلیدی خویش را از دست داد و سربازان و افسران به خوبی میدانستند که حمایتهای نظامی خارجی به شدت در حال کاهش است. به خاطر دارم که در آگوست ۲۰۲۱، مهندسان افغانستانی مشغول تعمیر قطعات پیچیدۀ جنگندهها بودند، آن هم در حالتی که یکی از پیمانکاران آمریکایی از طریق زوم بر کارشان نظارت میکرد. نیازی نیست حتماً متخصص این عرصه باشید تا بدانید که افغانها ناگهان با چه وظیفۀ دشواری مواجه شده بودند. از منظری بزرگتر، پس از توافق سال ۲۰۲۰ میان ایالات متحدۀ آمریکا و طالبان، و با آشکار شدن کاهش شدید حمایتهای آمریکا، سرنوشت محتوم نخبگان حاکم و نهادهای دولتی دیگر کاملاً هویدا شده بود.
عنوان درس شما در سیانس پو[۸] این بود: افغانستان: دولت ـ ملتی که قسمتاش این نبود؟ پس از سالها تدریس و پژوهش، پاسخ شما به این پرسش که تعمداً با لحنی چالشبرانگیز مطرح شده چیست؟
این پرسش در واقع مسیری جهت اشاره به مفروضات خاصی دربارۀ شکلگیری دولت در افغانستان است که میبایست به چالش کشیده شوند. نخستین فرض، دیدگاهی اروپامحور، تکاملگرا و غایتگرایانه از تشکیل دولت است. دیدگاه تکاملگرا، دولت ملی بروکراتیک غربی را به مثابه نقطۀ پایانی یک تکامل ظاهراً طبیعی برای همۀ جوامع میداند که از «ابتداییترین» جوامع به پیچیدهترین، عقلانیترین و مدرنترینشان در حرکت است. این دیدگاه در نظریۀ مدرنیزاسیون مشهود بود و همچنان در دیسکورسهای معاصر در باب «شکنندگی» و فروپاشی دولتها وجود دارد. در واقع علوم سیاسی معاصر نشان میدهد که دولت ملی بروکراتیک وبری، در بستری تاریخی و بسیار خاص در اروپا پدیدار گشت. داینامیک متفاوتی بعدها فرم دولتهای استعماری و پسااستعماری را در جاهایی دیگر ایجاد کرد. حتی در اروپا نیز این فرایند به هیچوجه خطی یا عامدانه نبود؛ بلکه حاصل تعاملی پیچیده میان رقابت ژئوپولیتیک، یکپارچهسازی سرزمینی، بسیج داخلی و اصلاحات بود. از آنجا که افغانستان صرفاً به عنوان انحرافی از آن هنجار تلقی میشود، غالب اوقات فرض دیگری را مطرح میکنند: چون فرایند تشکیل دولت افغانستان به جنگ داخلی منتهی گشت، باید به دلیل برخی ویژگیهای ذاتی جامعه یا فرهنگ افغانستان، این فرض را پذیرفت که این فرایند همواره محکوم به شکست است. عنوان درسگفتار من نیز همین صورتبندی را به چالش میکشید. در عین حال، این ادعا که مسیر حرکت افغانستان با خطالسیر معمول غربی متفاوت است، بدین معنا نیست که باید آن را به مثابه یک مورد تکین، و استثنایی خارج از حرکت تاریخ لحاظ کرد و قیاس و توضیح علمی دیگری برای آن در نظر گرفت. من در پژوهشهایم فرایندها و پویاییهایی را توصیف میکنم که در سایر نقاط جهان نیز رخ میدهند و میتوانند موضوع تحلیلی جامعهشناختی و سیاسی باشند. استثناگرایی[۹] اغلب مشکل دیگری نیز ایجاد میکند: افغانستان به ایماژی از یک جامعۀ پیرامونی، ایستا، عقبمانده، قبیلهای، متعصب و منسوخ تقلیل داده میشود و در نتیجه، وضعیت فعلیاش ظاهراً نتیجۀ اجتنابناپذیر ویژگیهای «طبیعی» آن است. این دیدگاه به طور ضمنی چنین القا میکند که افغانستان هرگز قادر به ایجاد رویههای نهادی مرتبط با دولتهای معاصر نبوده است: مواردی چون ایدۀ شهروندی، حقوق، نمایندگی سیاسی، بروکراسی، تخصصیسازی، اخذ و بازتولید منابع مالی، دموکراسی یا حکمرانی پاسخگو. این امر عاملیت و داینامیک اجتماعات انسانی را مردود میشمارد. بنابراین، آن بخش از عنوان که به «قسمتاش این نبود» اشاره دارد، دقیقاً همان چیزی است که باید به چالش کشیده شود. مشکل بسیاری از روایتهای مربوط به شکلگیری دولت افغانی این است که تعامل پیچیده میان سلسلهمراتب اجتماعی، کنشگران متنوع اجتماعی، داینامیکهای داخلی، فراملی و بینالمللی، فرایندهای بروکراتیک و شرایط تاریخی خاص را به تبیینهای تکبعدی مبتنی بر اسلام، قبیلهگرایی، قومیت و یا سیاستهای قدرتهای بزرگ تقلیل میدهند.

طالبان از هنگام بازگشت به قدرت در سال ۲۰۲۱، نهادهای ایجادشده در حکومتهای پیشین را به ارث برده و دگرگون ساختهاند و همزمان، ساختارهای سیاسی و ایدئولوژیک خاص خودشان را اعمال کردهاند. چه نوع دولتی در حال شکل گرفتن است؟
به گمانم، آنچه طالبان عرضه کردهاند، ساختاری هیبریدی دارد. آنها نخواستند ساختار بروکراتیک نسبتاً پیچیدۀ جمهوری سرنگون شده را برچینند. در عوض، آن را با ساختار سیاسی خودشان تلفیق کردهاند. به طور مثال، این امر در ساختار موازی حکمرانی میان وزارتخانههای مستقر در کابل و شورای رهبری در قندهار، در بازسازمانبخشی دستگاه قضایی و در انتصاب نیروهای خودی به مناصب اداری و بروکراتیک از پیش موجود، قابل مشاهده است. بنابراین، شکلی از سازگاری با ساختارهای بروکراتیک دورۀ جمهوری وجود دارد و قدرت کنونی طالبان تا حدی بر پایۀ همان ساختارها، رویهها و الگوهای اداری بنا شده است. با این حال، این امر نبایست ما را از پیوستار ایدئولوژیک میان رژیم اول و دوم طالبان غافل کند. وجود یک بروکراسی بس مدرن بدین معنا نیست که این رژیم، رژیمی عمیقاً مرتجع نیست. همچنین، بهرهگیری طالبان از بروکراسی نظامی مدرن و آپاراتوسهای اطلاعاتی جهت سرکوب، از شدت بنیادگرایی ایدئولوژیک این گروه نمیکاهد. بنابراین، آنچه ما شاهد آن هستیم، تلفیقی است از عناصر بس بروکراتیکتر شدۀ میراث جمهوری، با اهداف ایدئولوژیک و رویههای سازمانی خود طالبان.
شمال افغانستان اغلب با استفاده از دستهبندیهای قومی همچون ازبیک، تاجیک، ترکمن، هزاره و پشتون توصیف میشود. تا چه حد این برچسبها واقعیتهای سیاسی و اجتماعی را تبیین میکنند؟
قسمت عمدهای از پاسخ در خود پرسش شما نهفته است. مجموعهای از عوامل درهمتنیده و متقاطع[۱۰] نظیر طبقه، منطقه، میزان ارتباط با دولت مرکزی، وابستگیهای شغلی و حرفهای، و مسیرهای تحول اجتماعی[۱۱]، غالباً از نظر تحلیلی بسیار کارامدتر از تمرکز تقلیلگرا بر مقولات کلان ـ قومی[۱۲] هستند. استدلالهای مبتنی بر رویکردهای کلان ـ قومی، اغلب از نظر تحلیلی ضعیفاند و میتوانند حاوی مضامین شبهنژادی باشند. به طور مثال، صرف تقلیلبخشی طالبان به نمایندهای از پشتونها، هم ریشههای اجتماعی و تاریخی این تحریک و هم رویههای ایدئولوژیک و سازمانی آن را نادیده میگیرد.
آیا میتوانید نمونۀ مشخصی را توضیح دهید که در آن، نگریستن به افغانستان عمدتاً از طریق قومیت، ما را به درک نادرستی از آنچه واقعاً رخ میدهد برساند؟
یک مثال خوب، مسیری است که ژیل دورونسورو[۱۳] در کتاب «انقلاب بیپایان»[۱۴] به تحلیل منازعۀ افغانستان میپردازد؛ به ویژه انتقادش از آنچه که وی سوگیری ذاتباورانه[۱۵] مینامد. این سوگیری به ویژه در مطالعات جنگ داخلی پس از خروج شوروی آشکار شد؛ جایی که تبیینهای فرهنگگرایانه پدیدار گشت؛ تبیینهایی که این منازعه را با اصطلاحاتی غیرسیاسی، اگزوتیک و تقلیلبخشی چون قبیلهگرایی، قومیت و اسلام توضیح میدادند. تبیینهایی که جنگ را مبتنی بر قبیلهگرایی و شورشهای قبیلهای توضیح میدهند، ماهیت اساساً نوظهور احزاب سیاسی و همچنین مشارکت همهجانبۀ جمعیتهای شهری و روستایی در این منازعه را نادیده میانگارند. یکی از نمونههای اصلی مغالطۀ قومی،[۱۶] تفسیر جنگ به مثابه رقابت میان گروههای کلان ـ قومی ـ پشتون در مقابل تاجیک و در مقابل هزاره و غیره ـ و نمایندگان فرضیشان چون طالبان ـ که مثلاً از پشتونها نمایندگی میکنند ـ است. این امر چنین واقعیتی را نادیده میگیرد که وابستگی کلان ـ قومی، صرفاً یک سطح از وابستگی و هویت جمعی در میان سطوح دیگر و در کنار هویتهای خانوادگی، مذهبی، شغلی و هویتهای خرد ـ قومی است. در نهایت، این قومیتها نبودند که جنگ را به پیش می بردند. به تعبیر دورونسورو، این سازمانهای سیاسی با اهداف ایدئولوژیک و رویههای نهادی مشخص بودند که جنگ را به پیش می بردند/ میجنگیدند. بنابراین، تقلیل منازعه به قومیت (به معنای کلان ـ قومی)، در دربرگرفتن داینامیکهای اجتماعی و ایدئولوژیک شکست میخورد. همین معضل در مورد تبیینهایی که تماماً بر اسلام و یا مذهب تمرکز یافتهاند نیز صدق میکند. چنین تفسیرهایی بر این فرض استوارند که اسلام به طور اجتنابناپذیری رابطهای خاص میان دین و عرصۀ سیاست برقرار میسازد. اما آنچه که از لحاظ فرهنگی، امری رازآلود و از پیش تعیین شده به نظر میرسد، اغلب میتواند با تکیه بر جامعهشناسی گروههای مخالف و یا اپوزوسیون ـ همانند دانشجویان دانشگاه و علما ـ و در زمینهای تاریخی که به وضوح معاصریت دارد، به گونهای بس متقاعدکنندهتری توصیف شود. این استدلال بازتابدهندۀ هدف من در هر دو حوزۀ تدریس و پژوهش است: گسترش رویکردی انتقادیتر، پیچیدهتر و علمیتر، به هدف فهم افغانستان از فراسوی بازنماییهای تقلیلگرایانه، ذاتگرایانه و اروپامحور.
آیا در جریان پژوهشهای خویش، با رویداد تاریخی خاصی مواجه شدهاید که درک شما را از دولت افغانی به طور قابل توجهی تغییر دهد؟
لشکرکشیهای امیر عبدالرحمان خان به هزارهجات در دهۀ ۱۸۹۰، به طور خاص هولناک و روشنگر بودند. این لشکرکشیها نشان دادند که چگونه دولت جهت تحکیم سلطۀ خویش، هویتهای جمعی، رقابتهای خرد و کلان قومی، بسیج مذهبی، بینظمی، غارت و خشونت مفرط را دستکاری و ابزارسازی میکند. همچنین این لشکرکشیها میراث عمیقی از تبعیض و به حاشیه رانده شدن را برای جوامع هزاره برجای گذاشتند. آنچه که مرا شگفتزده کرد، استراتژیهایی بود که من قبلاً آنها در عوض مرتبط دانستن با چیزی به نام تثبیت یک دولت/ملت، با خصایص امپراتوریها در پیوند میدانستم. این نشان میداد که تشکیل دولت در افغانستان نهتنها شامل عناصری مرتبط با دولت/ملتها بود: حکومت قلمرومدار، مستقیم، واحد، بروکراتیک و عقلانی ـ قانونی، بلکه شامل عناصری از یک سبک امپراتوری بود: حکومت غیرمستقیم، حاکمیت از طریق ناپیوستگیها و حتی ابزاریسازی تخریب و بینظمی. نظر به لشکرکشیهای مشابه امیر عبدالرحمان خان به سایر مناطق از جمله شمال و شرق افغانستان، در هزارهجات به دلیل بسیج مذهبی و اعلام جهاد علیه هزارهها ـ که به خاطر مذهب شیعۀشان تکفیر شده بودند ـ جنگ به شدت خونینی در گرفت. این بسیج مذهبی با دامن زدن به رقابتهای محلی میان هزارهها و جوامع همسایه ـ که در بسا موارد شامل پشتونها میشد ـ تکمیل گردید. در نتیجه، جوامع هزاره بخش قابل توجهی از زمینهای قابل کشت و حقوق انحصاری چراگاههای خویش را برای همیشه از دست دادند. صدور فرمانِ نهتنها غارت، بلکه به بردگی گرفتن هزاران هزاره، شبهنظامیان کمکیای را ترغیب کرد که در اغلب اوقات اصلاً از دولت حقوقی دریافت نمیکردند و صرفاً از طریق غارت امرار معاش میکردند. اما دولت از فرایند غارت نیروهای نظامی خویش مالیات اخذ میکرد و سهمی برای خویش برمیداشت. همانطور که با غارت نظاممند سایر نقاط کشور چنین میکرد. این دوره، دورهای بود که افغانستان به مثابه تحتالحمایۀ[۱۷] هند بریتانیایی در حال ظهور بود. از آنجا که بریتانیا از افغانستان در برابر تجاوزات احتمالی خارجی از طرف روسیه و ایران حراست میکرد، عبدالرحمان خان توانست با خیالی آسوده بر این نوع از لشکرکشیهای خشونتآمیز داخلی تمرکز کند. بنابراین، دولت فرایند خشونتآمیز، مخرب و پیچیده را به راه انداخت که به طور کامل تحت کنترلاش قرار نداشت؛ اما موفق شد با استفادۀ ابزاری از این بینظمیها و آشوبها، اقتدار خویش را تثبیت کند. نتیجهاش البته میراث عظیمی از ترومای جمعی برای هزارهها و تاریخ دوامدار به حاشیه رانده شدن و تبعیض بود. بحثهای علمی مهمی در این زمینه وجود دارد که آیا این وقایع مصداق نسلکشی[۱۸] هستند یا خیر. اما دستکم میتوانند در دایرۀ کشتار جمعی،[۱۹] قتل عام،[۲۰] بردهسازی و جنایت علیه بشریت[۲۱] دستهبندی و توصیف شوند. این رویداد نهتنها مکانیسمهای گاه غیرمتعارف تحکیم دولت در افغانستان را آشکار میسازد، بلکه بر اهمیت درک میراث قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم در تشریح واقعیتهای اجتماعی و سیاسی معاصر این کشور نیز تأکید میورزد.

این متن به توصیف کشتارها و مثله کردنها میپردازد و ماجرایی را روایت میکند که در آن، گفته میشود زنان هزاره برای آنکه به اسارت درنیایند، دست به خودکشی میزدند.
منبع: محمد یوسف ریاضی هروی، کتاب بحرالفوائد: کلیات ریاضی، مشهد، ۱۹۰۶، ص ۲۶۰.
در باب لشکرکشیهای امیر عبدالرحمان خان به هزارهجات، شما میان دو فرم دولتسازی ـ دولت/ملت و امپراتوری ـ تمایز قائل شدید. آیا روشهای امپراتوری، مختص هزارهجات بودند؟
این پرسش بسیار بجایی است؛ زیرا به انتقاد من از تقلیل همهچیز به استدلالهای کلان ـ قومی بازمیگردد. در باب هزارهها ویژگی خاص و متمایزی وجود داشت. جهاد علیه آنان بعدی مذهبی داشت؛ زیرا آنها به دلیل اعتقادشان به مذهب تشیع تکفیر شده بودند. همچنین بردهسازی گسترده و غصب زمینهای قابل کشت و انتقال حقوق چراگاهها به گروههای غیرهزاره به ویژه پشتونها رخ داده بود. در این حالت، ما با داینامیکی واقعاَ کلان ـ قومی و قومی ـ مذهبی مواجه هستیم که ریشه در شکلگیری دولت و استراتژیهای آن دارد. اما در عین حال، بسیاری از خصیصههای امپراتوری در تمامی جوامعی که تابع حکومت مرکزی بودند، مشترک بود. این موارد مشترک، شامل قتل عامها و خشونتهای گسترده، غارت سیستماتیک در جریان استقرار و عملیات ارتش و بهرهگیری از شبهنظامیان بود. بنابراین، اگرچه سایر جوامع افغانستان به همان شیوه به بردگی و یا انتقال گستردۀ زمین و چراگاه دچار نشدند، اما آنها نیز از طریق یک فرایند بسیار جبارانه و استبدادی، مطیع یک دولت دور اما قدرتمند شدند. یک کشاورز پشتون ساکن روستایی کوهستانی در شرق افغانستان، گرچه همچون هزارهها هدف تبعیضهای قومی ـ مذهبی قرار نمیگرفت، با این حال، به واسطۀ همان فرایند قهری/استبدادی، در وضعیتی بنیادین و مشابه از نظر مناسبات اجتماعی ـ سیاسی قرار داشت: شرایطی مبتنی بر تبعیت از دولت و ادغام در اقتصاد پیرامونی.
شما گفتید که لشکرکشیهای عبدالرحمان خان در شرایطی انجام شد که بریتانیا از افغانستان در برابر تجاوز خارجی محافظت میکرد و به حاکم پول و سلاح نیز فراهم میساخت. حمایت بریتانیا تا چه اندازه در تحکیم و تثبیت دولت افغانستان اهمیت داشت؟
بسیار اهمیت داشت. این حمایت همهجانبه، همچنین ایماژ رایج از افغانستان به مثابه کشوری که در طول تاریخ در برابر هرگونه سلطۀ خارجیای مقاومت کرده را پیچیده میسازد. تصویر افغانستان به مثابه سرزمینی منزوی و «گورستان امپراتوریها»، سرزمینی که مردمانش همواره در برابر سلطۀ خارجی مقاومت کردهاند، خود یک انگارۀ استعماری است که در قرن نوزدهم شکل گرفت. پیش از دورۀ استعمار، حاکمیت حکومتهای دودمانی مستقر در افغانستان ـ که بعدها به عنوان حاکمیت خاندانهای «بیگانه» توصیف شدند ـ نه یک استثنا بلکه رویهای معمول محسوب میشد. یونانیان، اعراب، هندیها، دودمانهای ترکتبار آسیای مرکزی و مغولها، همگی بخشهایی از سرزمینی را که امروزه افغانستان مینامیم، فتح کرده و بر آن حکم راندند. حتی هنگامی که به سلسلهجنگهای افغان ـ انگلیس و پیامدهایشان در قرن نوزدهم نظر میکنیم نیز با تصویری پیچیده مواجه میشویم. افغانستان به دلیل مقاومت اجتماعی انکارناپذیر در برابر تهاجمات هند بریتانیایی، خودمختاری داخلیاش را حفظ کرد. اما به ساختاری شبهاستعماری بدل گشت. بریتانیا به میزان زیادی قلمرو این کشور را تعیین و تضمین کرد، روابط خارجی آن را تحت نظارت گرفت و آن را به مثابه یک دولت حائل[۲۲] حاشیهای محصور به خشکی، در نظم اقتصادی نوظهور جهانی ادغام کرد. به طور خاص، موضوع دفاع سرزمینی روشنگر است. بریتانیا به واسطۀ معاهدۀ گندمک (۱۸۷۹) و معاهدۀ دیورند (۱۸۹۳)، خسارات ارضی سنگینی بر امیر عبدالرحمان خان وارد کرد. با این حال، همین بریتانیا بود که بر سر ادعای ارضی ایران نسبت به هرات، با این کشور وارد جنگ شد و تهران را وادار کرد که طی معاهدهای[۲۳] از آن ادعا دست کشد. به همین ترتیب، آنچه که مانع الحاق شمال افغانستان به خاک روسیه تزاری شد، صرفاً قدرت بازدارندگی امیر[۲۴] نبود، بلکه مسئلۀ احتمال درگیری روسیه با بریتانیا بود. و همۀ اینها بدین معنا بود که امیر عبدالرحمان خان میتوانست استراتژیهای نظامی خویش را در عوض جنگهای میان دولتها، بر سرکوب داخلی اختصاص دهد. بنابراین، افغانستان به حاشیه رانده شد،[۲۵] اما هرگز منزوی[۲۶] نگردید. ساختارهای سیاسی آن از عناصری هم در داخل و هم از خارج کشور بهره میبرد. این وضع نه کاملاً تحت تأثیر عوامل خارجی شکل گرفته بود و نه مستقل از آن بود. نه کاملاً محصولی استعماری بود و نه از تأثیر استعمار برکنار بود. حتی در قرن بیستم، میبینیم که نهتنها نخبگان دولتی از منابع خارجی همچون حمایتهای نظامی و کمکهای بینالمللی بهره میبردند، بلکه همچنین احزاب سیاسی و شبهنظامیان غیردولتیای وجود داشتند که برجستگیشان در دهههای ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ وابستگی شدیدی بود که به حمایتهای خارجی داشتند. آن پیشینۀ طولانیتر سبب میشود که به طور خاص، ایماژ «گورستان امپراتوریها» گمراه کننده به نظر رسد. افغانستان همواره تحت تأثیر تعامل میان نیروهای داخلی و خارجی تغییر شکل داده است.
این مطلب نخستینبار توسط بخش انگلیسی نووستان منتشر شده است. مصاحبه را ماتیو لوموان، سردبیر بخش انگلیسی نووستان، انجام داده است. متن اصلی مصاحبه را بخوانید:
متن اصلی مصاحبه در نووستان انگلیسی
[۱] Published in: novastan.org, Beyond the ‘Graveyard of Empires’: Rethinking the Afghan State, Mathieu Lemoine and Ahmad Fahim Abdullatif
[۲] state
[۳] government
[۴] لوموان نوشته است: «پس از سه دهه…» در حالی که نیروهای ناتو فقط دو دهه در افغانستان حضور داشتند: ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۱ ـ ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۰. (مترجم)
[۵] buffer state
[۶] proxy conflict
[۷] post traumatic stress disorder
[۸] Sciences Po
[۹] Exceptionalism
[۱۲] macro-ethnic categories
[۱۳] Gilles Dorronsoro
[۱۴] Revolution Unending
[۱۵] essentialist bias
[۱۶] ethnic fallacy
[۱۸] genocide
[۱۹] mass killings
[۲۰] massacres
[۲۱] crimes against humanity
[۲۲] buffer state
[۲۳] منظور معاهدۀ پاریس (۱۸۵۷) است. (مترجم)
[۲۴] ادعاهای ارضی روسیه از دورۀ امیر دوست محمدخان تا دورۀ امیر عبدالرحمان خان تداوم یافت. (مترجم)
[۲۵] peripheralised
[۲۶] isolated




